Thăng Long - Hà Nội ngàn năm

Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long và những giá trị nổi bật toàn cầu

13/08/2009 | 17:01:00

Trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội, di tích lịch sử và kiến trúc Nghệ thuật quốc gia-là di tích đặc biệt quan trọng của Hà Nội và cả nước. Những dấu tích quan trọng của khu di tích này đã được thể hiện qua những kết quả khảo cổ học.

Nơi hội tụ dấu tích nghìn năm văn hiến

Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội là di tích có bề dày lịch sử, trải dài hơn 10 thế kỷ, kể từ thành Đại La tiền Thăng Long và nhất là từ thời vua Lý Thái Tổ (thế kỷ thứ X) đến thời đại Hồ Chí Minh. Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội có diện tích 18.395 m², bao gồm Khu di tích Thành cổ Hà Nội và di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu (phường Điện Biên, phường Quán Thánh, quận Ba Đình).

Theo Giáo sư Phan Huy Lê- Chủ tịch Hội Khoa học- Lịch sử Việt Nam, Hà Nội có khối lượng di tích được xếp hạng quốc gia rất lớn, đứng đầu cả nước với gần 400 di tích. Nhưng trong các di tích này, Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long có giá trị đặc biệt quan trọng, thể hiện ở 3 điểm cốt lõi sau:

- Thứ nhất, tại đây có các di tích trên mặt đất rất quí giá như: nền điện Kính thiên, Đoan Môn, Bắc Môn, cột cờ Hà Nội, rồi Tổng hành dinh của Quân đội nhân dân Việt Nam của thời đại Hồ Chí Minh. Hệ thống các di tích và hiện vật đã khai quật tại di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu càng cho chúng ta thấy trong lòng đất ở khu vực này chứa đựng một dòng chảy văn hoá chảy suốt cả lịch sử Thăng Long- Hà Nội, bao gồm cả thời kỳ tiền Thăng Long ngược lên thành Đại La thế kỷ thứ VII cho đến thế kỷ thứ VIII, thứ IX, đặc biệt từ khi Vua Lý Thái Tổ định đô Thăng Long cho đến ngày nay. Như vậy giá trị đầu tiên của Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội thể hiện ở chỗ nó gần như là một "bộ lịch sử sống" chảy suốt theo cả chiều dài lịch sử Thăng Long- Hà Nội.

- Thứ hai, đây là kinh thành- nơi qui tụ các di sản văn hoá của cả nước, tinh hoa của nền văn hoá của cả nước. Hơn thế nữa, nơi đây không  phải chỉ kết tinh nền văn hoá của dân tộc, toả sáng ra trong nước, mà còn là nơi hấp thu các giá trị văn hoá của khu vực và thế giới. Đây vừa là nơi kết tinh, toả chiếu nền văn hoá lâu đời của nước Đại Việt trước đây, Việt Nam hiện nay, vừa là nơi biến các yếu tố văn hoá ngoại sinh thành nội sinh, làm phong phú và đa dạng thêm cho nền văn hoá dân tộc.

- Giá trị thứ ba thể hiện ở chỗ nơi đây là trung tâm quyền lực, trung tâm chính trị của đất nước. Đây là nơi các vương triều trước đây, cũng như Đảng và Nhà nước trong thời hiện đại đã đưa ra các quyết sách trong xây dựng đất nước, cũng như trong bảo vệ đất nước, tạo nên các thời kỳ huy hoàng của lịch sử, vượt lên bao khó khăn, thử thách.

Qui mô vùng bảo tồn của trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội, là toàn bộ diện tích của khu vực khảo cổ học 18 Hoàng Diệu  rộng hơn 18 ha, cùng với khu Thành cổ được bao bọc bởi 4 con đường: phía Bắc là đường Phan Đình Phùng, phía Nam là đường Điện Biên Phủ, phía Đông là đường Nguyễn Tri Phương, phía Tây là đường Hoàng Diệu. Hai khu này được kết nối với nhau. Cứ hình dung trục trung tâm bao gồm 4 mặt phố ở phía bên này như là bìa của cuốn sách nơi ta có thể cảm nhận khái quát nhất về trục trung tâm của cấm thành Hoàng thành Thăng Long, thì lật giở từng trang lịch sử của khảo cổ học từ thời Đại La, cho đến Lý, Trần, Lê, Nguyễn... đều có thể đọc được những dấu ấn của di tích, của kiến trúc, của hiện vật để minh chứng cho những điều mà chúng ta đã biết trong sử sách.

"Với trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long và các di tích còn lại trên mặt đất và tiềm năng trong lòng đất thì khu di tích có khả năng minh chứng làm sáng tỏ sự hưng thịnh, sự trỗi dậy của nền văn hoá Thăng Long, phản ánh sức sống của văn hoá dân tộc, nền văn minh Đại Việt và văn hiến Thăng Long đã được khơi nguồn và phát triển từ đây. Đây là một khu di tích rất quan trọng để làm sáng tỏ các giá trị văn hoá của Thăng Long- Hà Nội, của dân tộc Việt Nam nói chung"- ông Trần Quang Dũng- Phó Giám đốc Trung tâm bảo tồn Khu di tích Cổ Loa- Thành cổ Hà Nội nhấn mạnh.

Nhận diện quy mô kiến trúc Hoàng thành Thăng Long

Khu di tích Hoàng thành Thăng Long tại 18 Hoàng Diệu bắt đầu khai quật từ tháng 12/2002 và được mở rộng như hiện nay vào giữa năm 2003, với mục tiêu ban đầu là khai quật giải phóng mặt bằng để xây dựng Trung tâm Hội nghị Quốc gia và Nhà Quốc hội. Trong 5 năm qua, các nhà khảo cổ đã tổ chức nhiều cuộc khai quật lớn, thu được rất nhiều di vật quí giá.

Ngay sau khi di tích được phát lộ, giới Khảo cổ học và Sử học đã xác định sơ bộ khu vực này nằm trong Trung tâm Hoàng thành Thăng Long và Cấm thành Thăng Long thời Lý, Trần, Lê Sơ, Mạc, Lê Trung Hưng và thành Hà Nội thời Nguyễn. Kết quả khai quật cho thấy đây là di tích của nhiều triều đại liên tục kế tiếp nhau trên một phần thành cũ của Cao Vương mà trong "Chiếu dời đô" của Lý Thái Tổ vào mùa thu năm 1010 đã nhắc tới; với nhiều kiến trúc cùng khối lượng đồ sộ của nhiều loại di vật của nhiều thời kỳ lịch sử khác nhau đã thu hút sự quan tâm của toàn xã hội và đặc biệt là sự chú ý của giới nghiên cứu trong nước và quốc tế.

Trong gần 5 năm qua, Viện Khảo cổ học đã tập hợp nhiều nhà nghiên cứu và hợp tác với chuyên gia Nhật Bản đã nhận diện qui mô kiến trúc qua dấu tích còn lại đã xuất lộ. Theo PGS Tống Trung Tín, Viện trưởng Viện Khảo cổ học Việt Nam, đó là các dấu vết kiến trúc của nhiều thời kỳ của nghìn năm Thăng Long:

- Lớp dưới cùng là hệ thống kiến trúc thời Tiền Thăng Long thể hiện rõ qua hệ thống các cột gỗ, các nền móng kiến trúc, đường cống tiêu thoát nước, giếng nước và di vật như gạch "Giang Tây quân", đầu ngói ống trang trí hình thú thần, mặt hề và nhiều đồ gốm sứ có niên đại từ thế kỷ VII đến thế kỷ IX.

- Lớp kiến trúc thời Đại La là dấu vết kiến trúc thời Lý- Trần (thế kỷ XI-XIV) biểu hiện rõ qua hệ thống mặt bằng kiến trúc có các trụ móng sỏi kê chân cột, các lớp nền gạch, chân tảng đá hoa sen, sân gạch, đường cống thoát nước, đặc biệt là các loại hình di vật trang trí trên mái kiến trúc có kích thước to lớn và được trang trí cầu kỳ, tinh xảo. Một số vị trí có dấu tích văn hoá thời Đinh- Tiền Lê (thế kỷ X).

- Phía trên cùng là lớp kiến trúc thời Lê (thế kỷ XV-XVIII), với dấu tích của các nền kiến trúc xây bằng gạch vồ, hệ thống giếng nước, đặc biệt là các loại ngói thanh lưu ly, hoàng lưu ly trang trí rồng 5 móng chuyên dùng để lợp trên mái cung điện của nhà vua và các loại đồ sứ ngự dụng dành riêng cho nhà vua.

Những dấu tích công trình kiến trúc tiêu biểu đã tìm thấy như: ở khu A nằm giáp đường Hoàng Diệu, đã tìm thấy dấu tích "kiến trúc nhiều gian" thuộc niên đại thời Lý- Trần, xuất lộ trong khu vực có chiều dài khoảng hơn 70 mét, rộng 18m, thể hiện rõ qua hệ thống 40 móng trụ sỏi kê chân tảng đá cột, phân bố thành 10 hàng, mỗi hàng 4 trụ với 9 gian nhà. Phía Tây của kiến trúc này có hệ thống 11 cụm nền móng của loại hình kiến trúc nhỏ, được suy đoán là của 11 toà "lầu lục giác", chạy theo hướng Bắc- Nam, dài 82m.

Kỹ thuật gia cố móng trụ bằng sỏi, gạch, ngói và gốm vỡ mang tính phổ biến ở thời Lý- Trần là một nét điển hình trong kỹ thuật gia cố móng trụ khi mà các công trình kiến trúc dựa trên hệ thống khung chịu lực bằng gỗ, sức nặng của công trình được dồn nén vào hệ thống chịu lực, sức nặng của công trình cuối cùng dồn nén xuống chân tảng và hệ thống móng trụ đã được gia cố bằng những vật liệu sẵn có của khu vực Thăng Long. Mặt khác, nền móng của các công trình kiến trúc thời Lý- Trần được xây dựng trên nền phù sa cổ của sông Tô Lịch, sông Hồng- đã được gia cố bằng đất sét có thể được chuyển từ nơi khác đến. Qua nghiên cứu các dấu tích kiến trúc, các nhà Khảo cổ cho rằng đây là những dấu tích cung điện thời Lý- Trần có qui mô to lớn, chiều rộng của các bước gian khá lớn, từ 5,8m đến 6m. Vật liệu xây dựng các công trình kiến trúc này được chế tác ở trình độ kỹ thuật cao, gồm các loại gạch, ngói, đồ gốm, sứ, đá... các di vật trang trí kiến trúc được chế tác cẩn thận với nhiều loại hình phong phú.

Những di vật trong khu khảo cổ học Hoàng thành Thăng Long tại 18 Hoàng Diệu là minh chứng cụ thể về trình độ phát triển cao của kinh tế, văn hoá. Với sự tôn sùng đạo Phật thời Lý- Trần, nhiều di vật đã mang dấu ấn của Phật giáo, từ mô hình tháp, chân tảng đá hoa sen, chim, uyên ương... Rồng nằm trong lá đề là di vật mang dấu ấn biểu tượng của thần quyền kết hợp với vương quyền. Nhiều tiền đồng, đồ gốm sứ của Trung Quốc, Nhật Bản, Tây Á... là bằng chứng cho thấy Thăng Long là trung tâm giao lưu văn hoá với các nước trong khu vực và tiếp nhận những giá trị tinh hoa của nhân loại.

Nghiên cứu các dấu tích công trình kiến trúc của khu di tích Khảo cổ học 18 Hoàng Diệu cho thấy sự kết hợp hài hoà giữa các yếu tố tự nhiên, dựa theo tự nhiên trong khu vực bố trí hướng của các công trình kiến trúc và qui hoạch khu Cấm thành trên cơ sở lợi dụng, tận dụng điều kiện tự nhiên của một vùng đất vốn có nhiều sông, ngòi, hồ, ao. Đó cũng chính là sự thể hiện một truyền thống yêu thiên nhiên, gần gũi thiên nhiên, nhằm tạo dựng cảnh quan môi trường lý tưởng trong điều kiện khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều về mùa hè, khô và lạnh về mùa đông. Hướng các cung điện, lầu gác đều tuân thủ theo hướng Bắc Nam (cửa quay về hướng Nam theo hướng của trục chính tâm khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long).

Theo Giáo sư- Tiến sĩ Đỗ Hoài Nam- Chủ tịch Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, giá trị nổi bật và tính độc đáo của Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long- Hà Nội là có nhiều tầng văn hoá của nhiều thời kỳ nằm chồng xếp, đan xen nhau, tiếp nối nhau liên tục, không đứt đoạn. Các di tích đó có mối quan hệ và sự kiên kết lẫn nhau, tạo thành một tổng thể liên hoàn rất phức tạp, nhưng phong phú và hấp dẫn, phản ánh rõ mối quan hệ về qui hoạch đô thị và không gian kiến trúc, cũng như sự tiếp nối giữa các triều đại trong lịch sử xây dựng Kinh đô Thăng Long.

Qua hơn 5 năm nghiên cứu, các nhà khảo cổ học và các nhà nghiên cứu văn hoá - lịch sử đã khẳng định thêm và làm sâu sắc hơn các giá trị của Hoàng thành Thăng Long. Nhiều kết quả nghiên cứu mới được công bố như: phát hiện kiến trúc Bát giác thời Lý  được các chuyên gia Việt- Nhật phán đoàn là công trình kiến trúc kiểu điện Thiên Khánh (nơi vua nghe chính sự) ghi trong chính sử. Các chuyên gia Nhật Bản nhiều kinh nghiệm nghiên cứu kinh thành cũng đã tìm ra được một loại thước được sử dụng thống nhất trong xây dựng Hoàng thành thời Lý, cho thấy mặt bằng kinh đô thời Lý có qui hoạch rất rõ ràng, qui củ trước khi tiến hành xây dựng... Tiến sĩ Bùi Minh Trí đã nhận ra được loại gốm cao cấp nhất trong thế kỷ XV của Việt Nam được sản xuất chính tại Thăng Long, với một kỹ thuật rất cao, mỹ thuật hoàn hảo. Đây cũng chính là gốm sứ cao cấp xuất khẩu đi các nước Đông Nam Á và một số nước khu vực châu Á. Những kết quả nghiên cứu này càng khẳng định qui mô và các giá trị nổi bật của khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long./.

Mai Hồng