Để giá trị văn hóa và di sản trở thành động lực tăng trưởng của Thủ đô

Hà Nội với văn hóa đã được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử, những di sản lâu đời, di tích lịch sử: Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu- Quốc Tử Giám, phố cổ… đến nếp sống, phong tục, ký ức đô thị, không chỉ là dấu ấn của quá khứ, mà còn là nền tảng tạo nên bản sắc và sức hấp dẫn riêng có của Thủ đô. Chính chiều sâu lịch sử và văn hóa ấy đã làm nên một Hà Nội khác biệt, không thể thay thế trong quá trình hội nhập và cạnh tranh giữa các đô thị.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội, muốn phát triển nhanh mà không đánh đổi văn hóa, Hà Nội phải thay đổi tư duy: Văn hóa không phải là phần "đi sau" để trang trí cho phát triển kinh tế, mà phải được đặt ngay từ đầu trong mọi quyết định phát triển. Mỗi khu đô thị, mỗi tuyến đường, mỗi trung tâm thương mại, mỗi không gian công cộng, mỗi dự án ven sông, mỗi vùng phát triển mới đều cần được hỏi: công trình này có làm giàu thêm bản sắc Hà Nội không, có tạo thêm không gian sống nhân văn cho người dân không, có bảo vệ ký ức đô thị không, có tạo cơ hội cho người dân hưởng thụ văn hóa không?

Hài hòa giữa kinh tế và văn hóa không có nghĩa là làm chậm phát triển, mà là làm cho phát triển có chiều sâu hơn, bền vững hơn. Hà Nội cần phát triển kinh tế tri thức, kinh tế sáng tạo, công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa, kinh tế đêm dựa trên bản sắc; biến di sản, làng nghề, ẩm thực, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, không gian sáng tạo, lễ hội, ký ức đô thị thành nguồn lực phát triển mới. Khi văn hóa trở thành nguồn lực kinh tế, việc bảo tồn sẽ không còn là gánh nặng ngân sách, mà trở thành một phần của mô hình tăng trưởng.

Tuy nhiên, để làm được điều đó, phải có cơ chế rất cụ thể. Cần đánh giá tác động văn hóa đối với các dự án lớn, giống như chúng ta đánh giá tác động môi trường. Cần dành quỹ đất cho thiết chế văn hóa, không gian công cộng, thư viện, công viên, quảng trường, không gian sáng tạo. 

Bên cạnh đó, cần bảo đảm rằng người dân trong quá trình đô thị hóa không chỉ được tái định cư về chỗ ở, mà còn được bảo đảm sinh kế, quan hệ cộng đồng, ký ức văn hóa và môi trường sống. Phát triển kinh tế nhanh nhưng để người dân bị đứt gãy cộng đồng, thiếu không gian sinh hoạt văn hóa, thiếu nơi gặp gỡ, thiếu sự gắn bó với nơi mình sống thì đó chưa phải là phát triển bền vững.

Cân bằng giữa bảo tồn di sản và phát triển hạ tầng đô thị hiện đại

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, để cân bằng giữa bảo tồn di sản và phát triển hạ tầng đô thị hiện đại, trước hết phải thoát khỏi cách nhìn đối lập giữa "di sản" và "phát triển". Di sản không phải là vật cản của đô thị hiện đại; nếu biết khai thác đúng, di sản chính là linh hồn, là lợi thế cạnh tranh, là căn cước riêng của Hà Nội trong mạng lưới các đô thị toàn cầu.

Một thành phố hiện đại mà không có bản sắc thì rất dễ giống bất kỳ thành phố nào khác. Nhưng một Hà Nội hiện đại, thông minh, xanh, sáng tạo, đồng thời vẫn giữ được Hồ Gươm, Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu, khu phố cổ, làng cổ, làng nghề, lễ hội, nếp sống thanh lịch, văn hóa cộng đồng, thì đó mới là Hà Nội không thể thay thế.

Cách làm ở đây phải là bảo tồn trong phát triển và phát triển để bảo tồn. Những khu vực lõi di sản, di tích, không gian văn hóa đặc thù phải được bảo vệ bằng quy hoạch nghiêm ngặt, chiều cao công trình, mật độ xây dựng, cảnh quan, giao thông, hoạt động thương mại đều phải đặt dưới yêu cầu giữ gìn giá trị gốc. Nhưng ở chiều ngược lại, không thể bảo tồn bằng cách "đóng băng" di sản. Di sản cần được sống trong đời sống đương đại, được kết nối với du lịch văn hóa, giáo dục di sản, công nghiệp sáng tạo, nghệ thuật, thiết kế, sản phẩm lưu niệm, truyền thông số và trải nghiệm của người dân.

Hà Nội cũng cần phát triển hạ tầng theo hướng giảm áp lực lên khu vực di sản. Việc tổ chức đô thị đa trung tâm, phát triển giao thông công cộng, không gian ngầm, các trục động lực, khu đô thị mới, trung tâm sáng tạo mới sẽ giúp giãn dân, giãn chức năng khỏi khu vực lõi lịch sử. Quy hoạch đặt mục tiêu tăng tỷ lệ không gian ngầm tại khu vực trung tâm trong các mốc 2045 và 2065, cho thấy tư duy khai thác không gian hiện đại để giảm sức ép lên mặt đất đô thị, nhất là ở khu vực trung tâm.

Điều quan trọng hơn cả là phải giữ "hồn cốt" Hà Nội trong từng quyết định phát triển. Hạ tầng có thể mới, công nghệ có thể mới, mô hình quản trị có thể mới, nhưng tinh thần văn hiến phải hiện diện trong cách thành phố đối xử với di sản, với thiên nhiên, với cộng đồng dân cư, với người yếu thế, với không gian công cộng và với ký ức của chính mình.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, di sản của Hà Nội cần được mở rộng sang không gian số. Di sản có thể được số hóa, tái hiện bằng các công nghệ mới như thực tế ảo, thực tế tăng cường, nền tảng trực tuyến…, giúp người dân và du khách tiếp cận theo cách sinh động, hiện đại hơn, đặc biệt với thế hệ trẻ, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh Thủ đô ra thế giới.

Các không gian sáng tạo, trung tâm nghệ thuật, thiết kế, các dự án khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa cần được thúc đẩy, gắn kết với di sản để tạo ra giá trị mới. Khi di sản trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo, nó không chỉ được bảo tồn mà còn được "tái sinh" trong đời sống đương đại.

Minh Thư