Gỡ ‘điểm nghẽn’ úng ngập đô thị: Hành động khẩn cấp, hướng tới quy hoạch bền vững

Áp lực úng ngập gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp bách

Theo đánh giá của cơ quan chuyên môn, úng ngập được xác định là một trong 5 "điểm nghẽn" lớn của hạ tầng đô thị Thủ đô. Ngay từ đầu năm, Hà Nội đã phê duyệt và triển khai đồng loạt 10 dự án chống ngập khẩn cấp với tổng mức đầu tư gần 5.600 tỷ đồng, đặt mục tiêu hoàn thành trước cao điểm mùa mưa năm 2026. Đồng thời, UBND thành phố tiếp tục bổ sung 3 công trình chống úng ngập khẩn cấp khác với tổng mức đầu tư gần 1.400 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành trong quý I/2027.

Những động thái này cho thấy sự chuyển biến mạnh mẽ từ nhận thức đến hành động, từ xử lý tình huống trước mắt đến xây dựng chiến lược dài hạn, hướng tới một hệ thống thoát nước đồng bộ, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Phân tích nguyên nhân dẫn đến tình trạng úng ngập thời gian qua, ông Lê Văn Du, Trưởng phòng Quản lý hạ tầng cấp thoát nước (Sở Xây dựng Hà Nội) cho biết, sau các cơn bão số 10 và 11 năm 2025, Hà Nội ghi nhận khoảng 200 điểm ngập úng trên địa bàn.

Một trong những nguyên nhân chính là sự "lệch pha" giữa thiết kế và thực tế. Quy hoạch thoát nước được phê duyệt năm 2013 tính toán lượng mưa thiết kế là 310mm trong 2 ngày. Tuy nhiên, thực tế năm 2025 ghi nhận lượng mưa lên tới 500–600mm, có nơi vượt 600mm, tương đương khoảng 200% công suất thiết kế, khiến hệ thống rơi vào tình trạng quá tải.

Bên cạnh đó, tiến độ đầu tư theo quy hoạch còn chậm. Đến nay, tổng thể các dự án thoát nước mới đạt khoảng 20% so với quy hoạch được duyệt. Trong đó, chỉ lưu vực sông Tô Lịch (khoảng 77,5km²) được đầu tư tương đối đồng bộ, với các công trình như trạm bơm Yên Sở có công suất 90m³/giây. Các lưu vực khác, đặc biệt là lưu vực sông Nhuệ, mức đầu tư vẫn dưới 20%.

Không chỉ vậy, hệ thống trạm bơm và hồ điều hòa – những "lá phổi" của hệ thống thoát nước – cũng mới đạt khoảng 20% công suất theo quy hoạch, chưa đáp ứng yêu cầu điều tiết nước.

Một điểm đáng chú ý là hệ thống thoát nước đô thị hiện vẫn phụ thuộc lớn vào hệ thống tiêu thoát khu vực nông nghiệp ngoại thành. Trong khi đó, quá trình đô thị hóa nhanh làm gia tăng diện tích bề mặt không thấm nước, khiến nước mưa dồn nhanh nhưng thoát chậm, làm gia tăng nguy cơ ngập úng.

Từ thực tế này, Sở Xây dựng xác định ba vấn đề cốt lõi: đầu tư chưa đạt yêu cầu, tiêu chuẩn thiết kế chưa theo kịp biến đổi khí hậu và hệ thống thiếu đồng bộ.

Biến đổi khí hậu và đô thị hóa làm trầm trọng tình trạng ngập

Dưới góc độ chuyên gia, PGS.TS Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng) cho rằng tình trạng ngập úng hiện nay không chỉ là câu chuyện riêng của Hà Nội mà là vấn đề chung của nhiều đô thị.

Theo ông, so với 10–20 năm trước, cường độ và tần suất mưa đã thay đổi rõ rệt. Những trận mưa từng được coi là "hiếm gặp" nay xuất hiện dày đặc hơn, với diễn biến khó lường. Đồng thời, tốc độ ngập cũng gia tăng nhanh, chỉ trong thời gian ngắn nước đã dâng cao, gây ngập diện rộng, kể cả tại những khu vực trước đây ít bị ảnh hưởng.

Nguyên nhân chủ yếu đến từ biến đổi khí hậu – yếu tố khách quan khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, bên cạnh đó, hạ tầng thoát nước đã cũ, xuống cấp và không theo kịp tốc độ phát triển đô thị.

Đặc biệt, quá trình bê tông hóa mạnh mẽ làm giảm khả năng thấm nước tự nhiên, khiến nước mưa dồn nhanh vào hệ thống, gây áp lực lớn lên hạ tầng tiêu thoát.

Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Tiến, nếu không có giải pháp đủ mạnh, đồng bộ và quyết liệt, tình trạng ngập úng sẽ tiếp tục tái diễn.

12 lệnh xây dựng khẩn cấp và bước chuyển mạnh mẽ

Trước thực trạng đó, Hà Nội đã triển khai 12 lệnh xây dựng khẩn cấp nhằm nâng cao năng lực hệ thống thoát nước. Trong đó, giai đoạn 1 gồm 10 công trình, bao gồm 5 hồ điều hòa và 5 dự án nâng cấp hệ thống.

Theo ông Lê Văn Du, các công trình này không chỉ giúp nâng cao khả năng tiêu thoát nước mà còn tăng dung tích lưu trữ, cải thiện cảnh quan và môi trường đô thị. Đặc biệt, hệ thống mới sẽ kết nối đồng bộ với hạ tầng hiện có, tạo hiệu quả tổng thể trong phòng, chống úng ngập.

Song song với đó, thành phố cũng triển khai các dự án bổ cập nước cho sông Tô Lịch và tăng cường tiêu thoát nước tại các khu vực trọng điểm như Tây Hồ Tây, Resco, Ecohome. Đáng chú ý, các dự án không chỉ nhằm giải quyết ngập úng mà còn góp phần cải thiện môi trường, tái tạo dòng chảy và phục hồi hệ sinh thái đô thị.

Hồ điều hòa Phú Đô – điểm nhấn trong hệ thống chống ngập

Một trong những công trình trọng điểm là hồ điều hòa Phú Đô. Ông Nguyễn Trương Dương, Trưởng phòng Quản lý dự án hạ tầng môi trường – Ban QLDA đầu tư xây dựng công trình hạ tầng kỹ thuật và nông nghiệp thành phố Hà Nội cho biết, dự án sau khi hoàn thành sẽ góp phần giảm trực tiếp tình trạng ngập tại 8/250 điểm ngập trên địa bàn phường Từ Liêm.

Công trình không chỉ tăng khả năng lưu trữ nước mà còn hoàn thiện hệ thống thoát nước theo định hướng đến năm 2030, tầm nhìn 2050, góp phần bảo đảm công tác phòng, chống lụt bão.

Hiện dự án đã đạt khoảng 60% khối lượng thi công và đang được đẩy nhanh tiến độ với mục tiêu hoàn thành đúng kế hoạch.

Ông Nguyễn Trọng Vương, Chỉ huy công trình, Công ty Phương Thành Hợp cho biết, đơn vị thi công đã huy động tối đa nhân lực, thiết bị, tổ chức thi công "3 ca, 4 kíp" liên tục ngày đêm. Dù gặp khó khăn như biến động giá vật liệu hay vướng mắc bãi đổ thải, nhà thầu vẫn nỗ lực bảo đảm tiến độ.

Việc triển khai đồng loạt nhiều dự án trong thời gian ngắn đặt ra không ít thách thức. Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Tiến, khó khăn lớn nhất nằm ở tính kết nối và phối hợp.

Hà Nội là đô thị có hệ thống hạ tầng ngầm phức tạp, đan xen giữa cũ và mới. Trong quá trình thi công, việc phát sinh các công trình ngầm chưa được cập nhật có thể ảnh hưởng đến tiến độ.

Bên cạnh đó, yêu cầu đồng bộ giữa các hạng mục như cống, hồ điều hòa, trạm bơm là yếu tố quyết định hiệu quả. Nếu không bảo đảm liên thông, hệ thống sẽ khó phát huy tác dụng.

Ngoài ra, áp lực về giao thông, mặt bằng thi công, cũng như yêu cầu giải phóng mặt bằng nhanh trong điều kiện khẩn cấp là những thách thức lớn. Đặc biệt, việc triển khai nhanh phải đi kèm kiểm soát chất lượng, nếu không sẽ ảnh hưởng lâu dài.

Điều hành linh hoạt, lập "tổ phản ứng nhanh"

Để bảo đảm tiến độ, Sở Xây dựng Hà Nội đã triển khai nhiều giải pháp điều hành linh hoạt. Ông Lê Văn Du cho biết, thành phố đã thành lập 10 nhóm Zalo để xử lý trực tiếp các vấn đề phát sinh theo từng dự án.

Từ ngày 26/2 đến nay, lãnh đạo Sở đã tổ chức 34 cuộc họp kiểm tra nhằm tháo gỡ khó khăn, bảo đảm không để dự án bị ách tắc.

Theo kế hoạch, các hạng mục chính của 10 dự án phải hoàn thành trước ngày 30/4/2026 và các hạng mục hỗ trợ hoàn thành trước ngày 30/6/2026.

Thực tế cho thấy, một số hạng mục đã được đưa vào vận hành và bước đầu phát huy hiệu quả trong các trận mưa gần đây.

Ứng dụng công nghệ và phát triển hạ tầng ngầm

Bên cạnh các giải pháp truyền thống, Hà Nội đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong xây dựng và quản lý hệ thống thoát nước.

Ông Võ Phương Nam, Phó Trưởng phòng Công nghệ và quản lý hệ thống, Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật (Sở Xây dựng) cho biết, tại công trình bể điều tiết ngầm chợ Hàng Da, thành phố áp dụng công nghệ lắp ghép cấu kiện bê tông cốt thép đúc sẵn kết hợp đổ bê tông toàn khối, giúp rút ngắn thời gian thi công và giảm tác động môi trường. Theo kế hoạch, công trình này sẽ hoàn thành trước ngày 30/4/2026.

Ông Hoàng Quốc Khánh, Chỉ huy phó công trình, Tổng Công ty Đầu tư phát triển hạ tầng đô thị UDIC cho biết, các đơn vị đang tập trung thi công, bảo đảm tiến độ đưa công trình vào sử dụng đúng dịp.

Hướng tới mô hình "thành phố bọt biển"

Về dài hạn, Hà Nội đang nghiên cứu áp dụng mô hình "thành phố bọt biển" – xu hướng hiện đại trong quản lý nước đô thị.

Theo ông Lê Văn Du, hệ thống thoát nước không chỉ là tiêu thoát mà còn phải giữ nước, chứa nước và tái sử dụng. Do đó, ngoài hồ điều hòa, thành phố sẽ phát triển các bể chứa ngầm tại những khu vực không còn quỹ đất.

PGS.TS Nguyễn Hồng Tiến nhấn mạnh, cần chuyển từ tư duy "thoát nhanh, thoát hết" sang "giữ – thấm – lưu trữ – tái sử dụng". Đồng thời, khai thác không gian ngầm, ứng dụng công nghệ số trong quản lý, vận hành hệ thống.

Đồng bộ giải pháp, hướng tới tầm nhìn 100 năm

Trong giai đoạn 2026–2030, Hà Nội sẽ triển khai Đề án xử lý úng ngập khu vực nội thành, với mục tiêu đồng bộ hạ tầng, khớp nối hệ thống cũ – mới và ứng dụng công nghệ mô hình hóa.

Các tiêu chuẩn kỹ thuật sẽ được nghiên cứu, tham chiếu theo hướng tiệm cận quốc tế, bảo đảm tính bền vững.

Theo các chuyên gia, để giải quyết triệt để vấn đề ngập úng, cần kết hợp đồng bộ giữa hạ tầng cứng, hạ tầng mềm và công nghệ quản lý. Trong đó, quy hoạch đóng vai trò nền tảng, quyết định hiệu quả lâu dài.

Với những giải pháp đang triển khai, Hà Nội kỳ vọng từng bước tháo gỡ "điểm nghẽn" úng ngập, hướng tới xây dựng đô thị hiện đại, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững trong tầm nhìn 100 năm.

Thúy Vân