Hà Nội kiến tạo ‘thế trận’ phòng, chống thiên tai trong kỷ nguyên mới

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu ngày càng gay gắt, thiên tai diễn biến cực đoan, khó lường, phòng, chống thiên tai không còn là nhiệm vụ tình thế mà đã trở thành yêu cầu chiến lược gắn chặt với phát triển bền vững. Với Hà Nội – trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của cả nước – yêu cầu ấy càng đặt ra cấp thiết. Sau gần 5 năm thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TƯ của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng ngừa, ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai, Thủ đô đã từng bước chuyển từ thế bị động "chống đỡ" sang chủ động "quản lý rủi ro", hình thành một "thế trận" phòng, chống thiên tai đồng bộ, bền vững.

Ngay sau khi Chỉ thị số 42-CT/TƯ được ban hành, Thành ủy, UBND thành phố Hà Nội đã cụ thể hóa bằng các chương trình, kế hoạch hành động toàn diện; phân công rõ trách nhiệm từng cấp, từng ngành; kiện toàn bộ máy chỉ huy phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn. Trách nhiệm người đứng đầu được đề cao, công tác kiểm tra, giám sát được tăng cường, bảo đảm mọi nhiệm vụ được triển khai thống nhất từ thành phố tới cơ sở.

Điểm nổi bật là sự chuyển biến rõ nét về nhận thức. Công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức, kỹ năng phòng, chống thiên tai được đổi mới mạnh mẽ về nội dung và hình thức; ứng dụng công nghệ thông tin, mạng xã hội, đưa thông tin đến người dân nhanh hơn, trực quan hơn. Phòng, chống thiên tai không còn là "việc của ngành chức năng" mà trở thành trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và cộng đồng.

Song hành với đó là đầu tư hạ tầng quy mô lớn. Giai đoạn 2020–2025, thành phố ưu tiên nguồn lực tu bổ, nâng cấp hệ thống đê điều, hồ chứa, trạm bơm, công trình thủy lợi; xử lý nhiều điểm xung yếu, bảo đảm an toàn chống lũ theo thiết kế. Nhiều công trình thủy lợi vừa và nhỏ được sửa chữa, nâng cấp, phục vụ phòng, chống hạn hán, úng ngập, đồng thời bảo đảm sản xuất và dân sinh.

Trong lĩnh vực chống úng ngập đô thị, Hà Nội tập trung hoàn thiện các hệ thống tiêu thoát nước hiện có. Các công trình đầu mối như Yên Sở, Bắc Thăng Long – Vân Trì được vận hành linh hoạt, kết hợp tiêu cho nội đô và các lưu vực sông. Hàng loạt dự án trạm bơm, tuyến cống, kênh mương, hồ điều hòa được triển khai, từng bước giảm thiểu tình trạng ngập úng kéo dài khi mưa lớn.

Từ "chống đỡ" sang "quản lý rủi ro"

Đánh giá về kết quả sau gần 5 năm triển khai Chỉ thị số 42-CT/TƯ, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Đình Hoa khẳng định, việc thực hiện Chỉ thị 42 đã tạo nền tảng quan trọng để Hà Nội chuyển mạnh từ tư duy ứng phó bị động sang quản lý rủi ro thiên tai một cách chủ động, bài bản. Công tác phòng, chống thiên tai ngày càng gắn chặt với quy hoạch và đầu tư phát triển bền vững. Năng lực dự báo, cảnh báo, theo dõi diễn biến thiên tai được nâng cao; công tác chỉ huy, điều hành ngày càng linh hoạt, kịp thời. Đặc biệt, thiệt hại về người được kiềm chế rõ rệt, đời sống và sản xuất của nhân dân sớm ổn định sau mỗi đợt thiên tai.

Thực tiễn ở cơ sở cho thấy sự chuyển biến ấy không chỉ nằm trên giấy. Tại xã Quảng Bị – địa bàn thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ rừng ngang và ngập lụt – nhiều công trình đê điều, thủy lợi đã và đang được đầu tư, nâng cấp. Chủ tịch UBND xã Bùi Mạnh Thắng cho biết, các dự án này góp phần rõ rệt trong giảm thiểu thiệt hại, đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm của cán bộ và người dân trong bảo vệ công trình phòng, chống thiên tai, tạo "thế trận" phòng ngừa ngay từ sớm, từ xa.

Đặc biệt, sự quan tâm của Đảng và Nhà nước thông qua đầu tư hạ tầng, hỗ trợ kịp thời khi xảy ra thiên tai giúp người dân yên tâm hơn trong sinh sống, sản xuất. Niềm tin vào các chủ trương, chính sách phòng, chống thiên tai ngày càng được củng cố, biến tinh thần chủ động thành hành động cụ thể trong cộng đồng.

Lực lượng công an, quân đội và xung kích phòng, chống thiên tai cơ sở thường xuyên được tập huấn, diễn tập, sẵn sàng phối hợp xử lý các tình huống phức tạp. Từ thành phố tới thôn, xóm, năng lực phản ứng nhanh được nâng cao, tạo nên "mạng lưới an toàn" rộng khắp.

Nâng tầm "lá chắn" cho Thủ đô

Dù đạt nhiều kết quả, Hà Nội vẫn đối diện những thách thức lớn. Biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng mưa lớn cục bộ, bão mạnh, ngập úng đô thị; nhiều khu vực ven sông, vùng trũng thấp tiềm ẩn rủi ro cao. Thực tế ấy đòi hỏi công tác phòng, chống thiên tai phải được nâng lên tầm mức mới – không chỉ bảo vệ hiện tại mà còn bảo đảm an toàn cho tương lai dài hạn của Thủ đô.

Giai đoạn 2026–2030, thành phố xác định tiếp tục quán triệt Chỉ thị 42-CT/TƯ và Kết luận số 213-KL/TƯ của Ban Bí thư; hoàn thiện thể chế, quy hoạch, kế hoạch phòng, chống thiên tai gắn chặt với phát triển kinh tế xã hội bền vững. Trọng tâm là đầu tư nâng cấp hệ thống đê điều, hồ chứa, công trình thủy lợi; phòng, chống sạt lở bờ sông; xử lý ngập úng đô thị; bố trí, sắp xếp dân cư tại các vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai.

Định hướng này được thể hiện rõ tại cuộc họp về đầu tư tổng thể hệ thống đê điều – thủy lợi do Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Mạnh Quyền chủ trì tháng 12/2025. Tại đây, lãnh đạo thành phố yêu cầu nâng tầm nghiên cứu tổng thể, xây dựng đề án đồng bộ, hiện đại, có tầm nhìn 100 năm, đủ năng lực ứng phó với các kịch bản mưa lũ cực đoan.

Theo chỉ đạo, các tuyến đê khi đầu tư phải có mặt cắt tối thiểu hai làn xe, bảo đảm vận hành, cứu hộ khi có sự cố; những đoạn qua đô thị phải được kè kiên cố, chỉnh trang, bổ sung chiếu sáng hiện đại, gắn với cải thiện cảnh quan ven sông. Thành phố tập trung triển khai nhóm dự án ưu tiên, trong đó tuyến sông Công – sông Cầu phải được đầu tư đồng bộ toàn tuyến.

Với khu vực Xuân Mai – Trần Phú, thành phố yêu cầu xử lý dứt điểm, di dời triệt để các hộ dân vùng ngập sâu để bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản. Khu vực sau di dời được nghiên cứu hình thành hồ chứa lớn làm "bụng chứa" điều hòa nước, kết hợp cảnh quan, nuôi trồng thủy sản, phát triển du lịch, đồng thời kè kiên cố, tạo vùng bất khả xâm phạm bảo vệ dân cư phía trong. Các dự án này được yêu cầu triển khai ngay từ năm 2026.

Hướng tới hệ thống thủy lợi hiện đại, liên vùng

Trong lĩnh vực thủy lợi, Hà Nội định hướng tăng cường sử dụng nguồn nước sông Đà, hạn chế khai thác sông Hồng; "làm sống lại" các dòng sông, kênh, hồ chứa; liên kết các lưu vực bằng hệ thống trạm bơm vận hành, giám sát theo thời gian thực. Cùng với đó là các dự án trọng điểm như Trạm bơm Liên Mạc, Trạm bơm Đông Mỹ, nghiên cứu đầu tư hệ thống tiêu Đào Nguyên – Yên Thái, mở rộng khả năng tiêu thoát cho trục sông Nhuệ – sông Đáy theo hướng liên vùng.

Cách tiếp cận này không chỉ giải quyết bài toán ngập úng trước mắt mà còn hướng tới một hệ thống thủy lợi thông minh, đa mục tiêu: phòng, chống thiên tai, cấp nước, cải thiện môi trường sinh thái và tạo không gian phát triển đô thị bền vững.

Nền tảng cho chặng đường phát triển mới

Những kết quả sau 5 năm thực hiện Chỉ thị 42-CT/TƯ là minh chứng sinh động cho vai trò lãnh đạo của Đảng, sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của nhân dân. Hà Nội đã không dừng lại ở việc "đối phó" với thiên tai, mà từng bước kiến tạo "thế trận" phòng ngừa, chủ động thích ứng, lấy an toàn con người làm trung tâm của phát triển.

Bước vào giai đoạn 2026–2030, với tư duy mới, tầm nhìn dài hạn và các dự án đầu tư đồng bộ, hiện đại, Thủ đô tiếp tục củng cố "lá chắn" phòng, chống thiên tai. Đó không chỉ là hệ thống đê điều, trạm bơm hay hồ chứa, mà là tổng hòa của thể chế, hạ tầng, con người và niềm tin xã hội.

Trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên phát triển nhanh và bền vững, "thế trận" phòng, chống thiên tai chính là nền móng vững chắc để Hà Nội yên tâm vươn lên, bảo vệ an toàn cho hàng triệu người dân và tạo dựng tương lai ổn định cho Thủ đô nghìn năm văn hiến.

Thùy Chi