Làm mới nghệ thuật chèo Hà Nội, đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển

 Đối thoại đương đại, giữ hồn nghệ thuật truyền thống

Thăng Long - Hà Nội, vùng đất nghìn năm văn hiến, là nơi hội tụ và kết tinh nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc. Trong kho tàng nghệ thuật truyền thống, chèo giữ vị trí riêng biệt với những làn điệu mộc mạc, sâu lắng, giàu tính nhân văn. Tuy nhiên, khoảng cách giữa sân khấu chèo và công chúng hiện đại, đặc biệt là giới trẻ, vẫn là một thách thức kéo dài nhiều năm.

Trong bối cảnh các loại hình giải trí cạnh tranh mạnh mẽ, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo tồn, mà là làm thế nào để chèo có thể tồn tại và phát triển như một sản phẩm văn hóa có sức sống trong đời sống đương đại.

Một trong những nỗ lực đáng chú ý là chương trình nghệ thuật "Nét duyên Chèo Hà thành" do Nhà hát Chèo Hà Nội xây dựng. Đây là chương trình chất lượng cao đầu tiên trong chuỗi sản phẩm nghệ thuật mang thương hiệu Hà Nội, do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chỉ đạo, hướng tới hình thành hệ thống sản phẩm văn hóa đặc trưng của Thủ đô.

Với thời lượng khoảng 60 phút, chương trình lựa chọn các trích đoạn chèo cổ tiêu biểu như "Thị Mầu lên chùa", "Súy Vân giả dại", "Lưu Bình - Dương Lễ", "Phù thủy sợ ma"… nhưng không trình diễn rời rạc. Thay vào đó, các trích đoạn được kết nối thành một dòng chảy sân khấu xuyên suốt, tạo cấu trúc liền mạch, dễ tiếp cận hơn với khán giả đương đại.

Tham gia chương trình là tập thể nghệ sĩ Nhà hát Chèo Hà Nội với sự góp mặt của NSƯT Hồng Nam, NSƯT Phương Mây cùng nhiều nghệ sĩ trẻ. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm và sức trẻ góp phần tạo nên không gian biểu diễn sinh động, đồng thời phản ánh nỗ lực chuyển giao thế hệ trong lĩnh vực sân khấu truyền thống.

Dưới bàn tay dàn dựng của NSND Nguyễn Tiến Dũng, chương trình giữ được tinh thần chèo cổ nhưng được xử lý nhịp điệu hiện đại hơn. Sự đan xen linh hoạt giữa bi - hài, trữ tình - sôi động giúp tăng tính hấp dẫn, song vẫn đặt ra bài toán cân bằng giữa "làm mới" và "không làm mất bản sắc".

Nghệ thuật chèo đang được tiếp cận theo một hướng đi mới: không chỉ bảo tồn, mà còn chủ động đối thoại với đời sống đương đại nhằm mở rộng đối tượng công chúng, đặc biệt là giới trẻ và khán giả quốc tế.

NSND Nguyễn Tiến Dũng cho biết, chèo là loại hình nghệ thuật thuần Việt với hệ thống biểu đạt giàu tính ước lệ, từ phục trang, âm nhạc đến đạo cụ và ngôn ngữ sân khấu. Chính những yếu tố này tạo nên bản sắc riêng, đồng thời cũng là "điểm tựa" vững chắc để sáng tạo. Tuy nhiên, thách thức đặt ra không nằm ở giá trị nội tại của chèo, mà ở việc làm thế nào để duy trì và phát triển lực lượng khán giả trong bối cảnh hiện nay.

 Từ bảo tồn đến phát triển sản phẩm văn hóa

"Việc chuẩn bị khán giả cho nghệ thuật truyền thống không thể là câu chuyện ngắn hạn, mà cần tầm nhìn 5–10 năm, thậm chí 20 năm. Nếu không chủ động từ bây giờ, nguy cơ đứt gãy công chúng là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Điều cốt lõi không phải là giữ chèo trong trạng thái "bảo tồn tĩnh", mà phải đặt chèo trong mối quan hệ đối thoại với đời sống đương đại. 

Khi truyền thống và hiện đại cùng song hành, nghệ thuật mới có thể tồn tại bền vững. Nghệ thuật chèo không thể đứng ngoài nhịp sống hôm nay mà phải đối thoại, thích ứng, nhưng vẫn giữ được bản sắc. Đó là con đường để nghệ thuật truyền thống không bị lãng quên", NSND Nguyễn Tiến Dũng nhấn mạnh. 

Có thể thấy, cách tiếp cận này không chỉ là một thử nghiệm dàn dựng, mà còn gợi mở hướng đi cho việc phát triển các loại hình nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh mới: lấy bản sắc làm gốc, lấy sáng tạo làm động lực và lấy công chúng làm trung tâm.

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Lê Thị Ánh Mai, thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và các chủ trương của Thành ủy, Kế hoạch của UBND thành phố Hà Nội về phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao đã tham mưu Thành phố xây dựng các chương trình nghệ thuật chất lượng cao mang thương hiệu Hà Nội, hướng tới biểu diễn thường xuyên, phục vụ Nhân dân và khách du lịch, từng bước hình thành những sản phẩm văn hóa đặc trưng của Thủ đô.

Trong bối cảnh các loại hình giải trí cạnh tranh mạnh mẽ, việc làm mới chèo đòi hỏi không chỉ đổi mới hình thức biểu diễn, mà còn cần chiến lược dài hạn: từ giáo dục công chúng, xây dựng tour du lịch văn hóa, đến ứng dụng công nghệ số và phát triển thương hiệu.

"Nét duyên Chèo Hà thành" vì thế nên được nhìn nhận như một phép thử ban đầu cho hướng đi này. Nếu được tiếp tục đầu tư và đặt trong một chiến lược tổng thể, những chương trình như vậy có thể góp phần biến di sản thành tài sản, đưa nghệ thuật truyền thống trở thành một cấu phần thực chất của công nghiệp văn hóa Thủ đô.

Minh Thư