Mở rộng liên kết vùng - Giải pháp căn cơ cho bài toán môi trường Thủ đô

Ô nhiễm không khí, suy giảm chất lượng nguồn nước hay áp lực từ chất thải rắn đang trở thành những thách thức môi trường mang tính liên vùng, vượt ra ngoài phạm vi quản lý của từng địa phương. Trong bối cảnh đó, việc Hà Nội cùng các tỉnh trong Vùng Thủ đô triển khai Quy chế phối hợp trong quản lý môi trường xuyên địa giới được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển quan trọng, hình thành cơ chế điều phối thống nhất, tăng cường chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm và phối hợp hành động nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường, hướng tới phát triển bền vững cho toàn vùng.

Những thách thức môi trường không còn giới hạn bởi địa giới hành chính

Vùng Thủ đô là khu vực có tốc độ đô thị hóa, công nghiệp hóa và gia tăng dân số thuộc nhóm cao nhất cả nước, đồng thời là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hóa, khoa học và giáo dục của quốc gia. Quá trình phát triển nhanh đã tạo động lực tăng trưởng mạnh mẽ nhưng cũng đặt ra nhiều áp lực đối với môi trường.

Thực tế cho thấy, nhiều vấn đề môi trường hiện nay đã vượt khỏi phạm vi quản lý của từng địa phương. Ô nhiễm không khí từ các hoạt động giao thông, sản xuất công nghiệp, xây dựng hay đốt mở có thể lan truyền qua nhiều tỉnh, thành phố. Các lưu vực sông liên tỉnh tiếp nhận nguồn thải từ nhiều khu vực khác nhau, kéo theo nguy cơ ô nhiễm lan rộng từ thượng nguồn xuống hạ lưu. Bên cạnh đó, chất thải rắn, các điểm nóng ô nhiễm hay sự cố môi trường tại khu vực giáp ranh cũng thường tạo ra những tác động dây chuyền giữa các địa phương.

Trong khi đó, thời gian qua, mỗi địa phương chủ yếu xây dựng hệ thống dữ liệu môi trường, mạng lưới quan trắc và phương án quản lý theo địa giới hành chính. Việc thiếu cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu thống nhất khiến công tác nhận diện nguồn phát thải, dự báo diễn biến ô nhiễm và xử lý các vấn đề môi trường liên vùng còn gặp khó khăn.

Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, UBND thành phố Hà Nội xác định phạm vi quy hoạch gồm toàn bộ địa giới hành chính Thủ đô với 126 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 51 phường và 75 xã. Đồng thời, phạm vi nghiên cứu không gian được mở rộng kết nối với Vùng Thủ đô gồm Hà Nội và 5 tỉnh: Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, trong đó Hà Nội giữ vai trò hạt nhân dẫn dắt sự phát triển của toàn vùng.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng cơ chế phối hợp liên vùng trong quản lý môi trường được xem là yêu cầu cấp thiết nhằm tạo nền tảng cho công tác quản trị môi trường hiện đại, đồng bộ và hiệu quả hơn.

Hình thành cơ chế điều phối môi trường liên vùng

Nhằm cụ thể hóa Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường giữa UBND các tỉnh, thành phố Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Phú Thọ và Thái Nguyên, mới đây UBND thành phố Hà Nội đã ban hành Kế hoạch số 268/KH-UBND về tổ chức thực hiện Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường xuyên địa giới.

Kế hoạch được xây dựng trên cơ sở Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tài nguyên nước, Luật Thủ đô năm 2026 và các quy định liên quan, với mục tiêu tăng cường liên kết giữa các địa phương trong công tác kiểm soát ô nhiễm, chia sẻ dữ liệu và xử lý hiệu quả các vấn đề môi trường mang tính liên vùng.

Theo kế hoạch, Hà Nội tiếp tục đảm nhiệm vai trò cơ quan đầu mối điều phối môi trường Vùng Thủ đô. Thành phố sẽ tiếp nhận, tổng hợp thông tin, dữ liệu, đề xuất các nhiệm vụ ưu tiên và tham mưu nội dung trình Hội nghị điều phối môi trường Vùng Thủ đô. Đồng thời, đẩy mạnh cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm và xử lý kịp thời các vấn đề môi trường có nguy cơ ảnh hưởng từ hai địa phương trở lên, bảo đảm việc triển khai quy chế đồng bộ, hiệu quả và không làm phát sinh các thủ tục hành chính không cần thiết.

Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, kế hoạch hướng tới kế thừa hệ thống dữ liệu, mạng lưới quan trắc và các chương trình hiện có của từng địa phương. Nguyên tắc xuyên suốt là phối hợp thực chất, chia sẻ thông tin kịp thời, cảnh báo sớm, kiểm soát ô nhiễm ngay từ nguồn phát sinh và tránh chồng chéo trong quá trình triển khai.

Theo đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, đây cũng là lần đầu tiên nhiều nội dung cốt lõi của quản lý môi trường liên vùng được đặt trong một lộ trình thống nhất, từ xây dựng khung dữ liệu dùng chung, kiểm kê phát thải, kết nối mạng lưới quan trắc đến xây dựng bộ chỉ số cảnh báo, kịch bản ứng phó và kế hoạch môi trường Vùng Thủ đô.

Xây dựng nền tảng dữ liệu và hệ thống cảnh báo chung

Một trong những điểm nổi bật của Kế hoạch số 268/KH-UBND là xác định rõ các nhiệm vụ trọng tâm cùng lộ trình triển khai từ năm 2026 đến năm 2028.

Ngay từ tháng 7/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội sẽ chủ trì tổ chức triển khai Quy chế phối hợp và kiện toàn đầu mối điều phối kỹ thuật của thành phố. Các đơn vị chuyên trách sẽ được phân công phụ trách từng lĩnh vực như dữ liệu môi trường, kiểm kê phát thải, quan trắc, cảnh báo và ứng phó sự cố, quản lý chất thải rắn, quản lý nguồn nước và tổng hợp báo cáo. Đồng thời, Hà Nội sẽ đề nghị Sở Nông nghiệp và Môi trường các địa phương trong Vùng Thủ đô cử đầu mối tham gia Tổ công tác kỹ thuật liên vùng nhằm thống nhất phương thức trao đổi thông tin và phối hợp chuyên môn.

Trong năm 2026, thành phố sẽ tiến hành rà soát, cập nhật dữ liệu môi trường, nguồn phát thải, các khu vực giáp ranh và những điểm nóng có nguy cơ tác động liên vùng. Cùng với đó là tổng hợp các chương trình, đề án, dự án đang triển khai liên quan đến kiểm soát ô nhiễm không khí, quản lý tài nguyên nước, chất thải rắn, kiểm kê phát thải và quan trắc môi trường nhằm xác định nhu cầu chia sẻ dữ liệu giữa các địa phương. Hoạt động này sẽ được cập nhật định kỳ hằng năm.

Theo lộ trình, từ quý II/2027, các địa phương sẽ phối hợp xây dựng khung dữ liệu, biểu mẫu và quy trình chia sẻ thông tin môi trường thống nhất trong toàn vùng. Trước mắt, việc kết nối dữ liệu sẽ ưu tiên các lĩnh vực như quan trắc chất lượng không khí, chất lượng nước mặt tại các lưu vực sông, hồ liên tỉnh; dữ liệu về khu xử lý chất thải; nguồn phát thải trọng điểm; các sự cố, phản ánh và cảnh báo về những điểm nóng môi trường có ảnh hưởng liên vùng.

Bên cạnh đó, công tác kiểm kê phát thải được xác định là nền tảng quan trọng trong quản lý môi trường vùng. Thông qua bộ biểu mẫu và hướng dẫn kỹ thuật thống nhất, các địa phương sẽ từng bước xác định chính xác các nguồn phát thải lớn từ giao thông, xây dựng, công nghiệp, làng nghề, hoạt động đốt ngoài trời, các khu xử lý chất thải, nước thải và các nguồn phát thải trọng điểm khác phục vụ công tác quản lý.

Đến quý III/2027, các đơn vị sẽ rà soát hiện trạng hệ thống quan trắc môi trường, xây dựng phương án kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các địa phương. Trên cơ sở đó, đề cương Đề án phát triển mạng lưới quan trắc môi trường Vùng Thủ đô theo từng giai đoạn sẽ được xây dựng, bảo đảm nguyên tắc địa phương nào có điểm quan trắc thì địa phương đó chịu trách nhiệm đầu tư, quản lý và vận hành theo thẩm quyền.

Tạo nền tảng cho phát triển xanh và bền vững

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Minh Tấn, từ nay đến năm 2028, thành phố sẽ từng bước hoàn thành xây dựng khung dữ liệu môi trường vùng, kiểm kê phát thải, rà soát và kết nối mạng lưới quan trắc, xây dựng bộ chỉ số cảnh báo, Kế hoạch môi trường Vùng Thủ đô cùng danh mục các nhiệm vụ, dự án ưu tiên.

Đến quý I/2028, Hà Nội sẽ chủ trì xây dựng cơ chế phân tích, dự báo, cảnh báo và ứng phó đối với các vấn đề môi trường liên vùng. Trên cơ sở đó, trong quý II/2028 sẽ hoàn thiện dự thảo Kế hoạch môi trường Vùng Thủ đô, xác định rõ các vấn đề ưu tiên cần giải quyết, nhiệm vụ và dự án trọng tâm, cơ quan chủ trì, lộ trình thực hiện, nhu cầu nguồn lực, nguyên tắc bố trí kinh phí và các sản phẩm đầu ra của từng giai đoạn.

Theo kế hoạch, Hội nghị điều phối môi trường Vùng Thủ đô sẽ được tổ chức định kỳ hằng năm hoặc đột xuất khi cần thiết để đánh giá kết quả thực hiện Quy chế phối hợp, thống nhất các nội dung liên kết giữa các địa phương, kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc và xử lý những vấn đề vượt thẩm quyền của cơ quan thường trực.

Việc triển khai Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường xuyên địa giới không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về môi trường mà còn tăng cường khả năng dự báo, cảnh báo và ứng phó với các nguy cơ ô nhiễm; bảo đảm an ninh nguồn nước; cải thiện chất lượng không khí; sử dụng hiệu quả tài nguyên và hạ tầng môi trường. Đây cũng là nền tảng quan trọng để phát huy trách nhiệm của từng địa phương, huy động nguồn lực liên kết vùng và xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ trong quản lý môi trường.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và các thách thức môi trường ngày càng gia tăng, liên kết Vùng Thủ đô không chỉ là yêu cầu tất yếu mà còn là giải pháp chiến lược để kiểm soát hiệu quả các nguồn ô nhiễm, bảo vệ tài nguyên và hệ sinh thái. Với vai trò hạt nhân của Hà Nội, cơ chế phối hợp liên vùng được kỳ vọng sẽ tạo động lực mới cho quá trình phát triển xanh, bền vững, góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân và năng lực cạnh tranh của toàn Vùng Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới.

Thùy Chi