Nghị quyết 02-NQ/TW: Mở không gian để văn hóa trở thành động lực phát triển của Thủ đô

 Từ "bảo tồn" sang "kích hoạt" giá trị văn hóa

Ngày 17/3, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về "Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới". Một trong những điểm nhấn của Nghị quyết 02-NQ/TW là xây dựng và phát triển Thủ đô "Văn hiến-Văn minh-Hiện đại-Hạnh phúc"; lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển. Trong đó, đặt văn hóa ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế-xã hội, "Văn hiến-Bản sắc-Sáng tạo" là giá trị cốt lõi xuyên suốt, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm, nền tảng hình thành bản lĩnh, trí tuệ và động lực phát triển.

Nghị quyết 02 đề ra các nhóm nhiệm vụ trọng tâm, giải pháp chủ yếu. Nhấn mạnh phát triển toàn diện văn hoá, con người Thủ đô: Bảo tồn, phát huy giá trị nghìn năm văn hiến, kết hợp hài hoà giữa truyền thống và hiện đại, nhân văn và giàu ký ức; gắn kết chặt chẽ giữa phát triển văn hoá với phát triển kinh tế, lấy người dân làm trung tâm; chuyển hoá di sản thành tài sản sống, động lực phát triển văn hoá, nghệ thuật, thiết kế và du lịch; gìn giữ và phát huy giá trị con người Hà Nội "thanh lịch, văn minh, trách nhiệm, nghĩa tình"…

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Nghị quyết số 02-NQ/TW, đã mở ra một không gian phát triển mới về tư duy cho Hà Nội. Điểm rất quan trọng là Nghị quyết không xem văn hóa chỉ như một lĩnh vực cần bảo tồn, mà đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô, coi "Văn hiến – Bản sắc – Sáng tạo" là giá trị cốt lõi xuyên suốt, là nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của Hà Nội. Khi đã xác lập như vậy, văn hóa không còn đứng bên lề phát triển, mà trở thành nền để tổ chức lại không gian đô thị, định hình hình ảnh thành phố, nuôi dưỡng bản sắc công dân Thủ đô và tạo ra lợi thế cạnh tranh mới trong hội nhập quốc tế.

Xa hơn, Nghị quyết 02 còn mở ra không gian phát huy giá trị văn hóa theo nghĩa rất cụ thể về địa lý và cấu trúc đô thị. Việc xác định quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, cấu trúc "đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm", đặc biệt lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái – văn hóa chủ đạo, cho thấy Hà Nội đang được đặt trong một logic phát triển mới: văn hóa không chỉ nằm trong di tích, bảo tàng hay lễ hội, mà hiện diện trong toàn bộ tổ chức không gian sống. Điều đó tạo điều kiện để những giá trị đặc trưng của Hà Nội như di sản lịch sử, làng nghề, không gian ven sông, hồ, phố cổ, ký ức đô thị, nếp sống thanh lịch được kết nối lại trong một chỉnh thể phát triển hiện đại hơn, rộng hơn và bền vững hơn.

"Tôi cho rằng, ý nghĩa lớn nhất của Nghị quyết là tạo ra một không gian phát triển trong đó văn hóa vừa được gìn giữ, vừa được "kích hoạt" để sinh ra giá trị mới. Hà Nội có thể từ một thành phố giàu di sản trở thành một thành phố biết biến di sản thành cảm hứng sáng tạo, thành công nghiệp văn hóa, thành bản sắc cảnh quan, thành sức hút du lịch, thành niềm tự hào và chất lượng sống của người dân. Đó là bước chuyển rất quan trọng: từ tư duy "giữ cái cũ" sang tư duy "làm cho giá trị văn hóa sống trong hiện tại và dẫn dắt tương lai". Và chính không gian ấy mới là điều Nghị quyết 02 đang mở ra cho Hà Nội trong kỷ nguyên mới", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Mở rộng không gian phát huy giá trị văn hoá

Bên cạnh định hướng tư duy, các cơ chế, chính sách trong Nghị quyết số 02-NQ/TW cũng đóng vai trò then chốt trong việc mở rộng không gian phát huy giá trị văn hóa của Thủ đô.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, cơ chế, chính sách then chốt nhất trong Nghị quyết số 02-NQ/TW là xác lập thể chế đặc thù, vượt trội cho Thủ đô, đi cùng với phân cấp, phân quyền triệt để, toàn diện và gắn với trách nhiệm giải trình. Bởi vì muốn mở rộng không gian phát huy giá trị văn hóa thì trước hết Hà Nội phải có quyền chủ động lớn hơn trong quyết định quy hoạch, đầu tư, bảo tồn, khai thác tài sản công, tổ chức thiết chế văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa và huy động nguồn lực xã hội. Nếu tư duy vẫn đổi mới mà cơ chế vẫn cũ, thì văn hóa vẫn rất dễ bị bó hẹp trong các dự án manh mún, ngắn hạn và thiếu tính đột phá.

Cơ chế thứ hai, rất quan trọng là quy hoạch tổng thể tầm nhìn dài hạn 100 năm, tích hợp và đồng bộ hơn trong tổ chức không gian phát triển. Quốc hội đã cho phép Hà Nội chỉ lập một Quy hoạch tổng thể, tích hợp Quy hoạch Thủ đô và Quy hoạch chung, nhằm khắc phục chồng chéo và nâng cao tính đồng bộ. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với văn hóa, vì văn hóa không thể phát huy nếu quy hoạch bị chia cắt: di sản một nơi, giao thông một nơi, du lịch một nơi, không gian công cộng một nơi. Khi quy hoạch được tích hợp, Hà Nội mới có điều kiện thiết kế lại các hành lang văn hóa, các trục cảnh quan, các khu vực di sản, các trung tâm sáng tạo và không gian công cộng theo một tư duy tổng thể, thay vì xử lý từng phần riêng lẻ.

Cơ chế thứ ba là đặt văn hóa vào trung tâm của chiến lược phát triển, lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển. Đây là một định hướng chính trị rất lớn, vì nó tạo cơ sở để mọi chính sách khác của Hà Nội, từ chỉnh trang đô thị, phục hồi sông hồ, phát triển du lịch, giáo dục, chuyển đổi số đến xây dựng thương hiệu thành phố, đều phải nhìn văn hóa như một tiêu chí gốc. Nói cách khác, Nghị quyết 02 không chỉ cho Hà Nội thêm công cụ, mà còn trao cho Hà Nội một "la bàn phát triển" mới. Khi có đúng la bàn và có đủ công cụ, không gian phát huy giá trị văn hóa của Thủ đô mới thực sự được mở rộng cả về chiều rộng lẫn chiều sâu.

Có thể thấy, với cách tiếp cận toàn diện và hiện đại, Nghị quyết 02-NQ/TW đã mở ra không gian mới để văn hóa Hà Nội không chỉ được bảo tồn, mà còn được phát huy mạnh mẽ, trở thành động lực quan trọng trong quá trình phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới.

Minh Thư