Tái hiện một thời kỳ rực rỡ của tân nhạc Hà Nội qua những tư liệu quý
(Chinhphu.vn) - Âm nhạc tồn tại ở mọi thời đại, hiện hữu trong đời sống thường nhật và là một trong những phương tiện giao tiếp và hình thức sinh hoạt không thể thiếu của mọi dân tộc. Từ khúc hát ru thủa nằm nôi của mẹ, đến những bài hát giao duyên khi thành lứa kết đôi, từ những bài hát lao động sản xuất và đến những bài hát ca ngợi quê hương đất nước.
Từ năm 1934 đến năm 1954, tân nhạc Hà Nội từng bước hình thành một diện mạo mới, ghi dấu sự chuyển động của đời sống đô thị và những biến đổi sâu sắc của xã hội. Ảnh: BTC
Những thanh âm của một Hà Nội đang chuyển mình
Từ năm 1934 đến năm 1954, tân nhạc Hà Nội từng bước hình thành một diện mạo mới, ghi dấu sự chuyển động của đời sống đô thị và những biến đổi sâu sắc của xã hội. Những sáng tác ra đời trong giai đoạn này không chỉ tạo nền móng cho âm nhạc Việt Nam hiện đại mà còn lưu giữ một phần ký ức, tâm thế và tinh thần của Hà Nội qua một thời kỳ lịch sử đặc biệt.
Nhìn lại chặng đường ấy, chương trình trưng bày và tọa đàm "Hướng về thành phố xa xưa: Hai thập niên tân nhạc Hà Nội (1934–1954)" trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II năm 2026 là dịp để những thanh âm của một thời được trở lại với công chúng. Qua những bản nhạc, tờ nhạc, đĩa hát, hình ảnh và tư liệu được lưu giữ, một Hà Nội của những thập niên đầu tân nhạc hiện lên không chỉ qua âm thanh mà còn qua đời sống xã hội, tâm tư con người và những biến động của lịch sử.
Trưng bày giới thiệu 102 bản nhạc, hiện vật quý được tuyển chọn từ bộ sưu tập khoảng 2.000 tờ nhạc cùng nhiều tư liệu, hình ảnh có giá trị. Bản nhạc gốc, tờ nhạc, đĩa hát, hình ảnh các nhạc sĩ, ca sĩ và những dấu mốc của nền tân nhạc Hà Nội giai đoạn 1934–1954 cùng hiện diện, tạo nên một không gian ký ức đặc biệt về âm nhạc Thủ đô.
Không gian trưng bày được tổ chức theo 5 chủ đề, tái hiện bức tranh đời sống văn hóa, xã hội và âm nhạc Hà Nội trong những thập niên đầu của nền tân nhạc.
Đó là những bản tình ca mang vẻ đẹp lãng mạn; những ca khúc thể hiện tình yêu quê hương, đất nước; những sáng tác gắn với phong trào cách mạng; đồng thời là những thanh âm phản ánh nhịp sống đô thị và tâm trạng của con người Hà thành.
Đằng sau những giai điệu của Văn Cao, Đoàn Chuẩn – Từ Linh, Dương Thiệu Tước, Thẩm Oánh cùng nhiều nhạc sĩ khác là câu chuyện về một thành phố đang chuyển mình. Ở đó, những hình thức biểu đạt âm nhạc mới gặp gỡ đời sống văn hóa bản địa, tạo nên một diện mạo mới cho âm nhạc Việt Nam.
Điều đáng chú ý là tân nhạc trong giai đoạn này không tồn tại tách biệt khỏi đời sống xã hội. Những sáng tác âm nhạc phản ánh những rung động cá nhân, tình yêu, nỗi nhớ nhưng đồng thời cũng mang trong mình tâm thế của xã hội trước những biến động lớn của đất nước.
Tân nhạc vì thế trở thành một phương tiện biểu đạt mới, giúp con người nói lên những tình cảm, suy tư và khát vọng của mình. Trong dòng chảy đó, âm nhạc cũng tham gia vào phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, trở thành một phần của đời sống tinh thần trong những năm tháng lịch sử đặc biệt.
Những tờ nhạc cũ vì thế không đơn thuần là vật lưu niệm. Mỗi bản nhạc là một lát cắt của đời sống, cho phép hôm nay nhìn lại cách người Hà Nội từng nghe nhạc, sáng tác, biểu diễn và tiếp nhận những biến đổi của thời đại.
Qua hệ thống tư liệu phong phú, câu chuyện về tân nhạc đồng thời trở thành câu chuyện về lịch sử văn hóa của Thủ đô. Âm nhạc phản chiếu đời sống đô thị, lưu giữ ký ức lịch sử và góp phần hình thành bản sắc Hà Nội qua nhiều thế hệ.
Từ ký ức âm nhạc đến nguồn lực sáng tạo
Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Hòa, Giám đốc Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội – Bảo tàng Hà Nội, âm nhạc tồn tại trong mọi thời đại và hiện hữu trong đời sống thường nhật của mỗi cộng đồng, dân tộc.
Từ khúc hát ru thuở nằm nôi, những bài hát giao duyên khi thành lứa kết đôi đến những bài hát gắn với lao động sản xuất, ca ngợi quê hương, đất nước, âm nhạc đồng hành cùng con người trong nhiều khoảnh khắc của cuộc sống.
Trong hệ sinh thái sáng tạo của UNESCO, âm nhạc là một trong 7 lĩnh vực được xác định trong Mạng lưới các Thành phố sáng tạo, cùng với thủ công mỹ nghệ và nghệ thuật dân gian, thiết kế, điện ảnh, ẩm thực, văn học và nghệ thuật truyền thông đa phương tiện. Mạng lưới này hướng tới việc đặt sáng tạo và các ngành công nghiệp văn hóa vào trung tâm của các kế hoạch phát triển ở cấp địa phương, đồng thời thúc đẩy hợp tác quốc tế.
Tại Việt Nam, Hà Nội gia nhập Mạng lưới Thành phố sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế năm 2019; Hội An tham gia lĩnh vực Thủ công và nghệ thuật dân gian năm 2023; Đà Lạt tham gia lĩnh vực Âm nhạc năm 2023.
Trong bối cảnh đó, việc nhìn lại lịch sử tân nhạc Hà Nội cũng đặt ra một góc nhìn rộng hơn về nguồn lực sáng tạo của Thủ đô. Những giá trị được tạo dựng từ nhiều thập niên trước không chỉ cần được bảo tồn như ký ức. Chúng còn có thể trở thành chất liệu cho những sáng tạo mới, từ nghiên cứu, giáo dục, trình diễn nghệ thuật đến các sản phẩm văn hóa và ứng dụng công nghệ.
Đây cũng là cách để di sản không dừng lại ở việc "được lưu giữ", mà tiếp tục tham gia vào đời sống đương đại. Nhìn từ hôm nay, những bản nhạc được viết cách đây nhiều thập niên không chỉ thuộc về quá khứ. Chúng vẫn có khả năng kết nối các thế hệ, giúp công chúng hiểu hơn về một Hà Nội từng sống, yêu, sáng tạo và đi qua những biến động lịch sử như thế nào.
Minh Thư
