Tiếng trống truyền thống gắn với cộng đồng và di sản văn hóa Việt Nam

Đây là một trong những hoạt động văn hóa đặc sắc trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II năm 2026, đồng thời là hoạt động hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám – trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam (1076 – 2026).

Tiếng trống trong đời sống văn hóa Việt Nam

Trong đời sống văn hóa Việt Nam, trống không chỉ là một nhạc cụ mà còn gắn bó mật thiết với tín ngưỡng, lễ hội, giáo dục và sinh hoạt cộng đồng qua nhiều thế hệ. Tiếng trống hiện diện trong nhiều không gian văn hóa, từ lễ hội làng, nghi lễ tín ngưỡng đến trường học và các sinh hoạt cộng đồng, mang những sắc thái khác nhau nhưng cùng thể hiện sự gắn kết, nhịp điệu và sức sống của cộng đồng.

Được tổ chức trong không gian Văn Miếu – Quốc Tử Giám – biểu tượng tiêu biểu của văn hiến và đạo học Việt Nam, chương trình "Nhất trống – Một tiếng trống – Ngàn năm văn hiến" nhằm giới thiệu tới công chúng những giá trị văn hóa, lịch sử, nghệ thuật và kỹ thuật chế tác trống truyền thống; đồng thời tôn vinh các nghệ nhân, làng nghề và cộng đồng đang gìn giữ, trao truyền những tri thức, kỹ năng và thực hành văn hóa gắn với trống trong đời sống đương đại.

Theo ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Trống là một hình ảnh rất quen thuộc trong đời sống văn hóa của người Việt, nhưng phía sau mỗi tiếng trống là nhiều lớp giá trị về lịch sử, nghề thủ công, lễ hội, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.

"Thông qua các hoạt động trưng bày, trình diễn và trải nghiệm, chương trình "Nhất trống – Một tiếng trống – Ngàn năm văn hiến" chúng tôi mong muốn giúp công chúng hiểu sâu hơn những giá trị ấy, đồng thời nhận diện rõ hơn vai trò của các nghệ nhân và cộng đồng trong việc gìn giữ, trao truyền tri thức nghề qua nhiều thế hệ.

Khi được giới thiệu trong không gian Văn Miếu – Quốc Tử Giám, tiếng trống tạo nên sự kết nối giàu ý nghĩa giữa di sản vật thể với các giá trị văn hóa phi vật thể, giữa truyền thống với đời sống hôm nay. Đây cũng là cách chúng tôi mong muốn đưa di sản đến gần hơn với công chúng: không chỉ để xem mà còn để hiểu, trải nghiệm và cảm nhận được chiều sâu văn hóa ẩn chứa trong mỗi giá trị quen thuộc.

Thông qua chương trình, chúng tôi kỳ vọng góp phần tôn vinh các nghề thủ công truyền thống, các nghệ nhân và cộng đồng đang thực hành, gìn giữ di sản; đồng thời tạo thêm những trải nghiệm văn hóa có chiều sâu cho công chúng trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II năm 2026,"ông Lê Xuân Kiêu nhấn mạnh.

Kết nối di sản vật thể và di sản phi vật thể

Tại không gian trưng bày chuyên đề "Nhất trống – Một tiếng trống – Ngàn năm văn hiến" giới thiệu câu chuyện về trống truyền thống Việt Nam thông qua các hiện vật, tư liệu, hình ảnh, sản phẩm và công cụ chế tác tiêu biểu; qua đó giúp công chúng tìm hiểu về lịch sử, giá trị văn hóa, nghệ thuật cũng như kỹ thuật làm trống được gìn giữ tại nhiều vùng miền.

Trưng bày giới thiệu một số làng nghề và vùng văn hóa tiêu biểu như làng trống Đọi Tam (Ninh Bình), làng trống Lâm Yên (Quảng Nam), làng trống Bình An (Long An), không gian văn hóa trống Tây Nguyên cùng một số địa phương, làng nghề có truyền thống chế tác và sử dụng trống.

Không chỉ giới thiệu những sản phẩm hoàn thiện, trưng bày còn kể câu chuyện phía sau mỗi chiếc trống: từ nguồn nguyên liệu, kỹ thuật thủ công, kinh nghiệm nghề nghiệp đến những tri thức được các thế hệ nghệ nhân lưu giữ và trao truyền.

Bên cạnh đó, hoạt động trình diễn nghề có sự tham gia trực tiếp của các nghệ nhân đến từ các làng nghề truyền thống. Công chúng có cơ hội quan sát một số công đoạn tiêu biểu trong quá trình chế tác trống, từ lựa chọn nguyên liệu, tạo tang trống, xử lý và căng mặt trống đến hoàn thiện sản phẩm.

Các nghệ nhân đồng thời giao lưu, chia sẻ về kỹ thuật, kinh nghiệm và những câu chuyện gắn với quá trình giữ nghề, truyền nghề. Qua hình thức trình diễn trực tiếp, công chúng không chỉ được nhìn thấy một sản phẩm thủ công truyền thống mà còn hiểu rõ hơn về giá trị của lao động nghề nghiệp, kỹ năng thủ công và tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Hoạt động trình diễn nghệ thuật trống giới thiệu những sắc thái đa dạng của tiếng trống trong đời sống văn hóa Việt Nam thông qua các tiết mục gắn với trống lễ hội, trống hội làng, trống trường học và một số hình thức trống trong nghi lễ truyền thống.

Mỗi không gian sử dụng trống mang một sắc thái riêng, nhưng đều cho thấy vai trò đặc biệt của tiếng trống trong việc tạo nhịp điệu, kết nối con người và biểu đạt đời sống tinh thần của cộng đồng.

Đặc biệt, chương trình dự kiến giới thiệu không gian văn hóa cồng chiêng kết hợp với trống Tây Nguyên, góp phần làm nổi bật sự phong phú, đa dạng của các hình thức diễn xướng và biểu đạt âm thanh trong đời sống văn hóa của các cộng đồng trên đất nước Việt Nam.

Việc tổ chức chương trình tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám tạo nên một không gian kết nối giữa di sản vật thể và những giá trị văn hóa phi vật thể đang được thực hành trong đời sống.

Từ một vật dụng quen thuộc, chiếc trống mở ra câu chuyện về nghề thủ công, về kỹ năng và tri thức dân gian, về lễ hội, cộng đồng và những cách thức mà các thế hệ người Việt đã lưu giữ, trao truyền các giá trị văn hóa.

Qua đó, chương trình không chỉ giới thiệu một sản phẩm hay một loại hình nghệ thuật truyền thống, mà hướng tới giúp công chúng nhận diện chiều sâu văn hóa ẩn chứa trong những giá trị tưởng như gần gũi, quen thuộc của đời sống.

Minh Thư