Từ nghệ thuật công cộng và bản sắc đô thị đến hệ sinh thái sáng tạo của Hà Nội

Sau hơn 5 năm, việc tham gia Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO là bước đi chiến lược nhằm giúp Hà Nội không chỉ bảo tồn di sản mà còn thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa các ngành công nghiệp sáng tạo. Trong đó Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội – tổ chức thường niên từ năm 2021 – trở thành một nền tảng thử nghiệm quan trọng, quy tụ giới kiến trúc, thiết kế, nghệ thuật, học thuật, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo.

Từ Thành phố sáng tạo đến hệ sinh thái sáng tạo đô thị

Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, việc khởi động Chương trình Phát triển Hạ tầng Sáng tạo và phát động Cuộc thi Thiết kế không gian đô thị với chủ đề "Hà Nội: Đánh thức không gian đô thị" cho thấy cách tiếp cận mới: chuyển từ các hoạt động sự kiện sang kiến tạo hệ sinh thái.

Ở đó, "hạ tầng sáng tạo" không còn được hiểu đơn thuần là công trình hay không gian vật chất, mà bao gồm cả cộng đồng sử dụng, mạng lưới hợp tác, dữ liệu, cơ chế vận hành và nguồn lực tài chính – những yếu tố quyết định khả năng duy trì và lan tỏa giá trị sáng tạo.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy Hà Nội vẫn đang đối mặt với một nghịch lý: nguồn lực di sản – đặc biệt là di sản công nghiệp, làng nghề, không gian công cộng – rất lớn, nhưng nhiều nơi chưa được khai thác hiệu quả, thậm chí bị "đóng băng" trong quá trình đô thị hóa.

Theo KTS. Hoàng Thúc Hào, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, Hà Nội đã nỗ lực tích cực trong nhiều hoạt động khi gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO, tuy nhiên nhiều di sản công nghiệp, nhà máy cũ, làng nghề hay những không gian công cộng vẫn đang "đứng yên", dường như chờ đợi một chìa khóa đủ mạnh khai mở, tái sinh.

Chúng ta không tìm kiếm những bản vẽ lý tưởng, chúng ta không chờ mong những câu chuyện, cách trình diễn trang trí cầu kỳ… Cái chúng ta tìm kiếm, cổ vũ là "Hành trình bền bỉ cùng nhau thúc đẩy, tôn vinh những cống hiến, những ý tưởng nhân văn". Chính sự bền bỉ không mệt mỏi của mỗi chúng ta sẽ quyết định cho việc gieo trồng ý thức xã hội về đổi mới sáng tạo bền vững. Chỉ có nghị lực sáng tạo lâu dài mới đủ hình thành một nền tảng sáng tạo bền vững. Ở đó kiến trúc, nghệ thuật, con người, di sản và tự nhiên đối thoại cộng sinh, công bằng, hạnh phúc.

Theo KTS. Hoàng Thúc Hào, chúng ta phải bảo tồn bằng sự thích ứng sáng tạo: Không đóng băng di sản, cần chuyển đổi những không gian, những nhà máy cũ, cơ sở dôi dư sau sáp nhập… thành bảo tàng sống, kết nối cộng đồng, có khả năng tự nuôi dưỡng và phát triển trong dòng chảy kinh tế đương đại, trở thành những trung tâm văn hoá sáng tạo truyền cảm hứng.

"Chúng ta hiển nhiên đặt cộng đồng vào trung tâm thiết kế: Một không gian sáng tạo chỉ thực sự sống khi người dân bản địa, người thợ thủ công làng nghề, hay những người bán hàng rong quanh đó tìm thấy sinh kế, tìm thấy niềm tự hào và gắn kết. Chúng ta học lẫn nhau, các nghệ sỹ, người dân cùng tạo động lực cho đổi mới, cảm hứng mới.

Chúng ta học hỏi, tìm kiếm cả mô hình quản trị, một phương án thẩm mỹ tốt nhưng khó khả thi thì vẫn chỉ là một giấc mơ đẹp. Chúng ta cần những mô hình tự chủ, những giải pháp đối tác công tư (PPP), thực tế, tự nuôi sống không gian, không phụ thuộc ngân sách hay một nhà đầu tư độc quyền nào", ông Hoàng Thúc Hào nhấn mạnh.

Phát động Cuộc thi Thiết kế không gian sáng tạo 2026

Trên tinh thần đó, Cuộc thi Thiết kế không gian sáng tạo 2026 được tổ chức trên quy mô toàn quốc, hướng tới tìm kiếm không chỉ các phương án kiến trúc, mà cả mô hình chính sách, tài chính và quản trị cho từng không gian cụ thể.

Cuộc thi hướng tới kết nối kiến trúc sư, nhà thiết kế, nghệ sĩ, chuyên gia, nhà nghiên cứu, sinh viên và cộng đồng sáng tạo cùng đề xuất những mô hình mới cho không gian đô thị Hà Nội, không chỉ về hình thức kiến trúc mà còn trong mối quan hệ với cơ chế chính sách, phương án tài chính, mô hình quản trị và nguồn lực cộng đồng.

Trong quá trình cuộc thi diễn ra, những ý tưởng và tác phẩm nào có khả năng triển khai, ứng dụng thực tiễn ngay trong việc chỉnh trang, tạo cảnh quan công cộng trên địa bàn thành phố Hà Nội cũng được Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cùng UBND các xã, phường, đơn vị liên quan đưa vào ứng dụng. Mục tiêu của Cuộc thi là tạo lập và duy trì những môi trường thuận lợi cho sáng tạo trong thành phố; kết nối không gian công cộng với các giá trị văn hóa, lịch sử và đời sống thường nhật; đồng thời, tìm kiếm những cách thức chuyển đổi các công trình, địa điểm đang bỏ trống hoặc hoạt động kém hiệu quả thành nguồn lực mới cho kinh tế sáng tạo.

Đồng thời, cuộc thi cũng đặt trọng tâm vào việc kết nối các làng nghề và khu vực ven đô với hệ sinh thái sáng tạo của khu vực trung tâm. Người dự thi có thể đăng ký tham gia ở nhóm chuyên nghiệp hoặc bán chuyên và chủ động đề xuất một địa điểm cụ thể để nghiên cứu theo 03 hạng mục.

Thứ nhất, hạ tầng thúc đẩy sáng tạo Tập trung tái kích hoạt các không gian công cộng và thiết chế cộng đồng như quảng trường, vườn hoa, công viên, gầm cầu, nhà ga, tuyến phố đi bộ, nhà văn hóa, khu chung cư hoặc khu ở cũ…Giải pháp cần bảo đảm tính hòa nhập, khuyến khích cộng đồng tham gia và có khả năng vận hành bền vững.

Thứ hai, không gian sáng tạo từ các công trình chuyển đổi chức năng Đề xuất chuyển đổi nhà máy cũ, trụ sở dôi dư, thiết chế văn hóa hoạt động chưa hiệu quả và các công trình đô thị có tiềm năng thành không gian phục vụ công nghiệp văn hóa. Cuộc thi khuyến khích các giải pháp can thiệp tối thiểu, chi phí hợp lý, linh hoạt và phù hợp để thử nghiệm những mô hình mới.

Thứ ba, bảo tồn và phát huy không gian kiến trúc, quy hoạch truyền thống hướng tới xây dựng các mô hình sáng tạo tại khu vực ven đô, làng cổ và làng nghề; kết nối di sản, tri thức thủ công và nguồn lực địa phương với thiết kế, giáo dục, du lịch, công nghệ và thị trường đương đại. Các đề xuất cần vừa bảo tồn bản sắc, vừa tạo ra giá trị kinh tế – xã hội mới cho cộng đồng.

Qua đó, thành phố có thể từng bước trở thành một "bảo tàng mở" giàu bản sắc, nơi nghệ thuật hiện diện trong đời sống hằng ngày, tương tác với cộng đồng và kết nối các giá trị di sản với công nghệ, không gian số. Các điểm nghệ thuật cũng có thể hình thành những hành trình trải nghiệm mới, góp phần tăng sức hấp dẫn cho Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, du lịch đô thị, kinh tế đêm và các hoạt động thương mại – văn hóa.

Từ những không gian sẵn có, những cộng đồng đang hiện diện và những giá trị tích lũy qua nhiều thế hệ, Hà Nội đang đứng trước cơ hội định hình một hệ sinh thái sáng tạo mang bản sắc riêng – nhưng để hiện thực hóa, điều cần thiết không chỉ là sáng tạo, mà là năng lực tổ chức sáng tạo thành một cấu trúc phát triển bền vững.

Minh Thư