Giữ ‘hồn dân tộc’ qua những sản phẩm thủ công mỹ nghệ độc đáo

Nơi hội tụ tinh hoa nghề truyền thống

Hà Nội với 1.350 làng có nghề và làng có nghề truyền thống; trong đó 337 làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống đã được UBND Thành phố công nhận. Các làng nghề hoạt động trong nhiều nhóm ngành, trong đó có sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ, đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ, dệt may…

Đằng sau những con số ấy là một kho tàng văn hóa được hình thành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Mỗi làng nghề có một kỹ thuật riêng, một câu chuyện riêng và tạo ra những sản phẩm mang dấu ấn riêng của vùng đất nơi nghề được hình thành.

Từ đất, người thợ Bát Tràng tạo nên những sản phẩm gốm vừa phục vụ đời sống, vừa có giá trị nghệ thuật. Từ những sợi tơ, người thợ Vạn Phúc tạo nên những tấm lụa mềm mại, mang vẻ đẹp tinh tế. Từ gỗ, sơn, những người thợ Sơn Đồng tạo nên các sản phẩm điêu khắc, sơn son thếp vàng với kỹ thuật được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Còn ở Chuyên Mỹ, nghề khảm trai, sơn mài tạo nên những sản phẩm đòi hỏi sự công phu, chính xác và óc thẩm mỹ cao…

Điểm chung của những sản phẩm ấy là không chỉ mang giá trị sử dụng hay giá trị thương mại. Trong từng đường nét, hoa văn, chất liệu và kỹ thuật chế tác còn chứa đựng tri thức dân gian, kinh nghiệm nghề nghiệp và quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng.

Vì vậy, bảo tồn nghề thủ công cũng chính là bảo tồn một phần ký ức văn hóa của Hà Nội.

Khi sản phẩm thủ công trở thành "đại sứ" văn hóa

Một sản phẩm thủ công mỹ nghệ có thể bắt đầu từ những nguyên liệu rất đỗi quen thuộc. Nhưng để trở thành một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn và vận dụng những kỹ năng được tích lũy qua thời gian.

Giá trị của sản phẩm vì thế không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn ở công sức, kỹ thuật và câu chuyện phía sau nó.

Với gốm Bát Tràng, mỗi sản phẩm là sự kết hợp giữa đất, men, lửa và bàn tay người thợ. Với lụa Vạn Phúc, giá trị được tạo nên từ kỹ thuật dệt, hoa văn và sự tinh tế của người làm nghề. Với Chuyên Mỹ, những chi tiết khảm trai, khảm sà cừ đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và tay nghề cao.

Còn tại Sơn Đồng, nghệ thuật điêu khắc gỗ gắn với kỹ thuật sơn son thếp vàng đã tạo nên những sản phẩm mang giá trị nghệ thuật và chiều sâu văn hóa.

Chính những yếu tố đó làm nên sự khác biệt của sản phẩm thủ công. Khi một sản phẩm được đưa ra thị trường, người mua không chỉ tiếp nhận một món đồ. Cùng với sản phẩm là câu chuyện về làng nghề, về người thợ, về kỹ thuật chế tác và những giá trị văn hóa được gửi gắm trong đó.

Đây cũng là lý do các sản phẩm thủ công mỹ nghệ có thể trở thành những "đại sứ" văn hóa. Thông qua một món quà lưu niệm, một sản phẩm trang trí hay một tấm lụa, hình ảnh về nghề truyền thống và văn hóa Việt Nam có thể được giới thiệu đến nhiều người trong nước và quốc tế.

Việc hai làng nghề Gốm sứ Bát Tràng và Dệt lụa Vạn Phúc được Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận là thành viên Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo Thế giới và chính thức đón nhận danh hiệu vào tháng 2/2025 là một minh chứng rõ nét cho giá trị của nghề thủ công Hà Nội.

Đến tháng 5/2026, Hà Nội tiếp tục đón nhận thêm làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng gia nhập mạng lưới. Như vậy, Hà Nội trở thành địa phương đầu tiên của Việt Nam có 4 làng nghề tham gia Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo Thế giới.

Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với từng làng nghề mà còn cho thấy sức sống của nghề thủ công truyền thống trong đời sống đương đại.

Bảo tồn để phát triển, phát triển để giữ nghề

Giữ nghề trong bối cảnh hiện nay không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi phương thức sản xuất của quá khứ. Để tồn tại, nghề truyền thống cần thích ứng với nhu cầu mới của thị trường nhưng vẫn phải giữ được những giá trị cốt lõi.

Đây cũng là hướng đi đang được Hà Nội đặt ra trong phát triển ngành nghề nông thôn.

Theo nghệ nhân Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, trong bối cảnh toàn cầu hóa và công nghiệp hóa, sản phẩm làng nghề muốn tồn tại và phát triển cần hội tụ hai yếu tố: Thủ công và sáng tạo. Mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn cần chứa đựng giá trị văn hóa, câu chuyện riêng và đem lại trải nghiệm thiết kế cho khách hàng.

Tuy nhiên, theo bà Vinh, nhiều làng nghề tại Hà Nội hiện vẫn đối mặt với hàng loạt hạn chế như mẫu mã trùng lặp, thiếu nghiên cứu thị trường và năng lực thiết kế còn yếu. Sản phẩm vẫn phụ thuộc nhiều vào gia công, thiếu thương hiệu riêng để nhận diện, đặc biệt là thiếu không gian thiết kế đổi mới sáng tạo.

Theo Kế hoạch số 161/KH-UBND về phát triển ngành nghề nông thôn thành phố Hà Nội năm 2026, Thành phố xác định mục tiêu hỗ trợ các làng nghề phát huy tiềm năng, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm, tăng thu nhập; đồng thời bảo vệ môi trường và phát huy các giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc.

Kế hoạch cũng đặt ra các nhiệm vụ nâng cao chất lượng, mẫu mã sản phẩm, quảng bá và xây dựng thương hiệu làng nghề, hỗ trợ cơ sở sản xuất ứng dụng máy móc tiên tiến, tham gia hội chợ, triển lãm và mở rộng thị trường.

Đáng chú ý, Thành phố định hướng tăng cường năng lực tiếp cận thị trường thông qua các nền tảng số, mạng xã hội cho các cơ sở sản xuất, doanh nghiệp và hộ sản xuất, kinh doanh tại làng nghề.

TP. Hà Nội cũng đang định hướng phát triển làng nghề gắn với du lịch, tổ chức các hoạt động trưng bày, trình diễn, tạo tác sản phẩm thủ công mỹ nghệ và xúc tiến thương mại. Đây là hướng đi giúp làng nghề trở thành không gian văn hóa sống động, nơi người dân vừa sản xuất, vừa gìn giữ nghề và giới thiệu văn hóa địa phương.

Từ một nắm đất, một sợi tơ, một thanh gỗ hay một mảnh trai, qua bàn tay người thợ, những sản phẩm thủ công mỹ nghệ Hà Nội đã vượt ra ngoài giá trị vật chất thông thường. Trong mỗi sản phẩm có dấu ấn của bàn tay, trí tuệ và tâm huyết của người làm nghề; đồng thời có những câu chuyện về quê hương, lịch sử và văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Giữ nghề vì thế không chỉ là giữ một phương thức sản xuất. Đó còn là giữ ký ức, giữ bản sắc và giữ những giá trị làm nên sức sống của văn hóa Việt Nam.

Khi những sản phẩm thủ công truyền thống tiếp tục được sáng tạo, được người tiêu dùng đón nhận và được bạn bè quốc tế biết đến, "hồn dân tộc" không chỉ được lưu giữ trong quá khứ mà đang hiện diện sinh động trong từng sản phẩm của đời sống hôm nay.

Diệu Anh