Hà Nội thúc đẩy chuyển đổi số trong nghệ thuật biểu diễn

 Từ ứng dụng công nghệ đến phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa

Thực hiện Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội về triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và chỉ đạo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, Nhà hát Kịch Hà Nội đã xây dựng "Thời khắc" theo hướng kết nối lịch sử, văn hóa, nghệ thuật sân khấu và công nghệ.

Dưới sự chỉ đạo nghệ thuật của NSND Trung Hiếu, chương trình kết hợp triển lãm, trải nghiệm tương tác, phòng chiếu đặc biệt và các hoạt động biểu diễn sân khấu. Với chủ đề "Lưu - Khắc - Vang", chương trình đưa công chúng đến gần hơn với những câu chuyện về di tích, danh nhân và dấu ấn lịch sử thông qua hình ảnh, tư liệu, hiện vật và hoạt động tương tác. 

Công nghệ AI được ứng dụng tại không gian phòng chiếu và sân khấu, hỗ trợ tái hiện tư liệu, hình ảnh và mở rộng phương thức kể chuyện. Phòng chiếu đặc biệt giới thiệu lịch sử Nhà hát Kịch Hà Nội cùng những tác phẩm tiêu biểu của đơn vị, trong đó có vở "Cát bụi".

Điểm nhấn của chương trình là vở "Huyền tích Hồ Gươm", kết hợp nghệ thuật sân khấu với công nghệ AI góp phần mở rộng không gian biểu đạt, đồng thời gợi nhắc những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với hồ Hoàn Kiếm và khát vọng hòa bình của dân tộc.

Từ những câu chuyện lịch sử đến các vấn đề của đời sống đương đại, "Thời khắc" cho thấy một hướng thử nghiệm trong phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa của Hà Nội: kết hợp giá trị lịch sử, di sản, nghệ thuật biểu diễn và công nghệ để tạo ra trải nghiệm đa dạng hơn cho công chúng.

Công nghệ mở rộng không gian sáng tạo

Tại tọa đàm "Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn - Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn", nhấn mạnh vai trò của con người, NSND Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội cho rằng, kinh phí là điều kiện quan trọng, nhưng chất lượng tác phẩm còn phụ thuộc vào năng lực sáng tạo, tổ chức sản xuất và khả năng khai thác hiệu quả các nguồn lực.

Thực tế tại Nhà hát Kịch Hà Nội cho thấy, ứng dụng công nghệ vào sân khấu không chỉ là câu chuyện đầu tư thiết bị. Khi nhà hát được sửa chữa năm 2019, đơn vị đề xuất cải tạo không gian biểu diễn, xây dựng hệ thống sân khấu quay và nâng, hạ. Tuy nhiên, do phải tận dụng kết cấu sẵn có, nhiều ý tưởng ban đầu phải điều chỉnh để phù hợp với điều kiện thực tế.

Hệ thống sân khấu sau đó được thiết kế gồm hai vòng đồng tâm, đường kính khoảng 8 m và 3 m, có thể quay ngược chiều nhau; phần sân khấu nhỏ bên trong có khả năng nâng lên khoảng 70–80 cm. Ê-kíp mất gần một năm phối hợp với đội ngũ cơ khí để nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện hệ thống.

Trong các tác phẩm gần đây, Nhà hát Kịch Hà Nội tiếp tục thử nghiệm kết hợp công nghệ với nghệ thuật sân khấu. Với vở "Huyền tích Hồ Gươm", nhà hát phối hợp với đạo diễn Khải Anh và đơn vị công nghệ ứng dụng hình ảnh AI để mở rộng không gian biểu diễn, tái hiện các cảnh chiến trận, câu chuyện Lê Lai cứu chúa và không gian gắn với truyền thuyết trả gươm. Giải pháp này góp phần khắc phục giới hạn về diện tích sân khấu, đồng thời tạo thêm phương thức tiếp cận cho khán giả trẻ.

Tuy nhiên, NSND Trung Hiếu lưu ý, sân khấu có tính ước lệ và nhịp điệu nghệ thuật riêng. Vì vậy, hình ảnh công nghệ cần được tích hợp trong tổng thể phương án dàn dựng, bảo đảm sự hài hòa giữa hiệu ứng thị giác, diễn xuất và ngôn ngữ sân khấu.

Từ quá trình xây dựng các tác phẩm lịch sử, ông đề xuất phát triển hệ thống dữ liệu văn hóa, lịch sử có độ tin cậy cao, phục vụ tra cứu trang phục, giáp trụ, cờ hiệu, kiến trúc và sinh hoạt của từng thời kỳ. Nguồn dữ liệu này không chỉ hỗ trợ quá trình sáng tạo, dàn dựng mà còn góp phần hạn chế những sai lệch khi tái hiện lịch sử bằng công nghệ.

Bên cạnh đầu tư thiết bị và dữ liệu, bài toán nhân lực cũng cần được giải quyết đồng bộ. Theo NSND Trung Hiếu, đào tạo phải đi đôi với chính sách giữ chân người có năng lực, bảo đảm chế độ đãi ngộ tương xứng và điều kiện sống để nghệ sĩ, người làm nghề yên tâm sáng tạo. Công nghệ hiện đại chỉ phát huy hiệu quả khi có đội ngũ đủ năng lực vận hành và khai thác.

Số hóa tài nguyên, mở rộng khả năng tiếp cận nghệ thuật

Từ góc độ quản lý, Phó Cục trưởng Cục Thông tin điện tử và Chuyển đổi số (Bộ VHTTDL) Vũ Ngọc Trinh cho rằng, các nhà hát đang nắm giữ nguồn tài nguyên văn hóa có giá trị, gồm tác phẩm, hình ảnh, bản ghi, hiện vật, tư liệu sáng tạo và những dấu ấn trong hoạt động nghệ thuật. Đây là nguồn lực cần được số hóa, tổ chức và khai thác bài bản.

Các đơn vị nghệ thuật cần chủ động đưa nhiệm vụ số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu vào kế hoạch hoạt động. Chẳng hạn, mỗi con rối có thể gắn với một câu chuyện, nguồn gốc và đặc trưng tạo hình riêng. Bên cạnh bảo quản hiện vật, nhà hát có thể số hóa bằng hình ảnh, mô hình 3D và các hình thức phù hợp để lưu giữ, giới thiệu, phục vụ nghiên cứu và phát huy giá trị.

Việc ghi hình tác phẩm, lựa chọn trích đoạn giới thiệu trên các nền tảng trực tuyến cũng giúp mở rộng phạm vi tiếp cận nghệ thuật. Người dân ở xa, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài và công chúng quốc tế có thêm cơ hội tìm hiểu, thưởng thức các loại hình nghệ thuật Việt Nam mà không nhất thiết phải trực tiếp đến nhà hát.

Dù vậy, số hóa và phổ biến tác phẩm trên môi trường mạng phải gắn với bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan và an toàn thông tin. Các đơn vị cần xác định rõ chủ thể quyền, phạm vi sử dụng dữ liệu và điều kiện khai thác ngay từ đầu, tránh tình trạng tài nguyên được số hóa nhưng quyền lợi của nghệ sĩ, nhà hát và các bên liên quan không được bảo đảm.

Minh Thư