Làng nghề Sơn Đồng và Chuyên Mỹ: Ghi dấu ấn của làng nghề Việt Nam trên bản đồ làng nghề thủ công thế giới

Sơn Đồng là một nơi làng cổ có lịch sử nghìn năm tuổi, đây cũng là một trong những làng nghề điêu khắc gỗ, sơn son thếp vàng truyền thống nổi tiếng khắp cả nước.

Ông Cao Văn Tâm, Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Đồng cho biết, làng nghề Sơn Đồng trải qua hơn một nghìn năm hình thành và phát triển với nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử. Tuy nhiên với tình yêu nghề, sự nhiệt huyết và trái tim của những người thợ nghệ nhân Sơn Đồng nên làng nghề thủ công mỹ nghệ sơn son thếp vàng vẫn phát triển và tạo được tiếng vang đến ngày hôm nay. Đặc biệt là trở thành thành viên của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Hiện nay, làng nghề có khoảng 700 hộ với 26 nghệ nhân, hơn 50 thợ giỏi là lực lượng hùng hậu và cũng là trung tâm của làng nghề, góp phần tiếp dẫn mạch nối nuôi dưỡng làng nghề thủ công Sơn Đồng phát triển đến thế hệ tương lai.

Ông Tâm nhấn mạnh: Việc trở thành thành viên của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới là một vinh dự rất lớn đối với Sơn Đồng. Đây vừa là niềm vinh dự tự hào, nhưng cũng gắn với trọng trách vô cùng lớn lao trong quá trình bảo tồn và phát triển làng nghề. Trong đó đáng lưu tâm là vấn đề phát triển làng nghề vừa truyền thống vừa hiện đại nhưng phải gắn với bảo vệ môi trường. 

Thứ hai là đáp ứng nhu cầu thị hiếu không chỉ trong nước mà còn ở trong khu vực và quốc tế, đặc biệt là những nhu cầu của khách hàng phương Tây như: châu Âu, châu Mỹ, châu Phi…

Thứ ba là yêu cầu đổi mới sáng tạo trong phát triển làng nghề. Tuy nhiên, với đặc thù của các nghề thủ công truyền thống, việc ứng dụng khoa học, công nghệ vẫn phải đặt bàn tay tài hoa, tư duy sáng tạo và kỹ năng tinh xảo của người thợ thủ công làm yếu tố cốt lõi.

Thứ tư là vấn đề kết nối, truyền nghề giữa các nghệ nhân, thợ giỏi hiện nay với thế hệ kế cận trong tương lai. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều ngành nghề đang phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt, đòi hỏi vừa giữ gìn giá trị truyền thống, vừa thích ứng với xu thế phát triển mới.

Bàn về vấn đề trở thành thành viên của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, chia sẻ với báo chí, nghệ nhân Nguyễn Thanh Sơn - một trong những nghệ nhân giỏi của làng nghề Sơn Đồng, năm 2025 được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú cho biết: Đây là niềm tự hào không chỉ riêng ông mà còn của tất cả các nghệ nhân, thợ giỏi và các hộ gia đình làm nghề tại Sơn Đồng khi được sống trên quê hương nghìn năm nghề của tổ tiên, nay được vinh dự trở thành thành viên của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Tuy nhiên, việc kết nối giữa truyền thống với sáng tạo bên cạnh niềm vui là những trăn trở, bởi vì khi làm sản phẩm mang ra thế giới thì điều kiện sản xuất phải hoàn toàn khác.

Truyền thống hoa văn của làng nghề là phục vụ mảng văn hoá tâm linh, phục vụ đất nước mình, điều kiện nay chúng tôi có thể bảo đảm, nhưng khi mang ra thế giới thì đường nét hoa văn phải bảo đảm làm sao phù hợp với thị hiếu, khách hàng thế giới nhưng vẫn giữ gìn được tinh hoa của làng nghề truyền thống Sơn Đồng. Để vừa giữ được hồn cốt, các nghệ nhân và các gia đình sản xuất cũng đang thay đổi mô hình sản xuất, cập nhật những cái mới và tự học hỏi thêm.

Theo ông Cao Văn Tâm, với việc vừa bảo tồn những giá trị truyền thống vừa tiếp thu, phát huy những tinh hoa, hiện đại trong xu thế mới không chỉ là niềm trăn trở của các nghệ nhân mà cũng là niềm trăn trở của các cấp chính quyền địa phương. Và với vai trò trách nhiệm của chính quyền, chúng tôi luôn kề vai sát cánh cùng các nghệ nhân Sơn Đồng để tạo điều kiện cho hội nghệ nhân phát triển không gian sáng tạo, phối hợp với các Sở, ngành của thành phố, đặc biệt là Sở NN&MT, Sở Công thương để giúp hội nghệ nhân thợ giỏi có thể tham gia các khoá đào tạo ngắn ngày nâng cao tay nghề.

Đồng thời mở rộng học hỏi giao lưu, địa phương cũng phối hợp với các Sở, ngành đưa các nghệ nhân thợ giỏi tham gia các hội trợ triển lãm, qua đó nâng cao tay nghề để tiếp cận thị hiếu thị trường để không ngừng đổi mới sáng tạo. Và nhu cầu bắt kịp thị hiếu thị trường của thế giới là điều bắt buộc chúng tôi phải đổi mới sáng tạo.

Danh hiệu quốc tế góp phần nâng tầm danh hiệu làng nghề

Chuyên Mỹ từ lâu được biết đến là vùng đất giàu truyền thống với các nghề thủ công đặc sắc như khảm trai, sơn mài, mộc mỹ nghệ, may comple và giày da. Đây không chỉ là sinh kế của người dân mà còn là di sản văn hóa quý giá được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Làng nghề khảm trai sơn mài của xã được vinh dự trở thành thành viên của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Chính vì vậy, trong thời gian qua, Đảng ủy, HĐND, UBND xã Chuyên Mỹ đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo triển khai đồng bộ các nhiệm vụ nhằm hoàn thiện các tiêu chí hướng tới danh hiệu làng nghề thủ công thế giới.

Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương cho biết, trọng tâm của kế hoạch là rà soát, hoàn thiện quy hoạch phát triển làng nghề gắn với bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống; đầu tư, nâng cấp hạ tầng phục vụ sản xuất và cải thiện môi trường làng nghề. Đồng thời, địa phương đặc biệt quan tâm công tác bảo tồn và phát huy nghề khảm trai, sơn mài; chú trọng truyền nghề cho thế hệ trẻ, tôn vinh nghệ nhân.

Bên cạnh đó, xã đã chỉ đạo đẩy mạnh phát triển sản xuất, khuyến khích các cơ sở đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm; tăng cường xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm thông qua các hội chợ, triển lãm và nền tảng số.

Địa phương cũng đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn để rà soát, hoàn thiện hồ sơ theo tiêu chí của World Crafts Council, bảo đảm đầy đủ, đúng quy định và phù hợp với điều kiện thực tiễn của làng nghề.

Sau khi gia nhập mạng lưới làng nghề thủ công thế giới, làng nghề Chuyên Mỹ đã có những chuyển biến tích cực và rõ nét. Trước hết, kinh tế làng nghề tiếp tục phát triển ổn định, nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng cao, từng bước mở rộng thị trường xuất khẩu, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.

Danh hiệu quốc tế đã góp phần nâng tầm thương hiệu làng nghề, tạo điều kiện thuận lợi trong công tác quảng bá, xúc tiến thương mại và thu hút khách tham quan, du lịch. Cùng với đó, nhận thức của các cơ sở sản xuất và người dân có sự chuyển biến rõ rệt, chú trọng hơn đến chất lượng, mẫu mã sản phẩm, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

Đời sống vật chất và tinh thần của người dân được cải thiện; giá trị văn hóa truyền thống của làng nghề tiếp tục được gìn giữ và phát huy.

Trong thời gian tới, xã xác định tiếp tục phát huy kết quả đạt được, đồng thời tập trung khắc phục những khó khăn, nhất là về nguồn nhân lực, thị trường và môi trường, nhằm xây dựng làng nghề phát triển bền vững, xứng tầm với danh hiệu đã được công nhận.

Thiện Tâm