Luật Thủ đô (sửa đổi) và quy hoạch tầm nhìn 100 năm: Đồng bộ thể chế, kiến tạo bước chuyển chiến lược cho Hà Nội

Tăng quyền cho Thủ đô, mở không gian phát triển mới

Trung tướng, GS.TS. Nguyễn Xuân Yêm, Viện trưởng Viện An ninh phi truyền thống cho biết, Luật Thủ đô đã được Quốc hội phê duyệt và đang được tiếp tục bổ sung, sửa đổi theo hướng phân cấp, trao quyền mạnh mẽ hơn cho thành phố Hà Nội. Nhiều thẩm quyền trước đây thuộc Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ sẽ được giao cho thành phố, giúp Hà Nội chủ động hơn trong điều hành, quản lý và phát triển.

Hiện dự thảo Luật đang được đăng tải công khai để lấy ý kiến nhân dân, trong đó tập trung vào các nội dung quan trọng như thẩm quyền của Hội đồng nhân dân Thành phố, Chủ tịch UBND Thành phố trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh.

Song song với đó, Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội đã phê duyệt Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, với định hướng phát triển 9 cực, 9 trung tâm lớn và 9 trục động lực. Đây được coi là khung chiến lược quan trọng, tạo nền tảng để Hà Nội phát triển toàn diện, cân bằng và bền vững trong dài hạn.

Từ thực tiễn này, Trung tướng, GS.TS. Nguyễn Xuân Yêm đề nghị cần lồng ghép chặt chẽ giữa Luật Thủ đô (sửa đổi) và quy hoạch tầm nhìn 100 năm, nhằm bảo đảm sự thống nhất trong tư duy và triển khai.

Nhìn nhận phát triển dưới góc độ "an ninh và phát triển"

Một điểm nhấn quan trọng được các chuyên gia nhấn mạnh là việc tiếp cận quy hoạch Thủ đô dưới góc độ an ninh phi truyền thống.

Trung tướng, GS.TS. Nguyễn Xuân Yêm cho biết, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ ra 5 vấn đề lớn của Hà Nội cần giải quyết không chỉ trước mắt mà còn về lâu dài, gồm: quá tải đô thị, ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, ngập lụt đô thị và an toàn thực phẩm.

Những vấn đề này cần được nhìn nhận trong mối quan hệ giữa "an ninh và phát triển", từ đó xây dựng các giải pháp mang tính tổng thể, lâu dài. Đặc biệt, trong tầm nhìn 100 năm, cần làm rõ các giải pháp phát triển bền vững dựa trên 5 trụ cột: chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường và an ninh.

Dưới góc độ nghiên cứu, GS.TS. Mai Trọng Nhuận, nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng Hà Nội đang đứng trước nhiều nguy cơ về an ninh phi truyền thống.

Ông chỉ ra rằng hệ thống các đập thủy điện có thể trở thành những "quả bom nước" nếu xảy ra sự cố, trong khi Hà Nội nằm trên trục sông Hồng, tiềm ẩn nguy cơ động đất, dù xác suất thấp.

Trong bối cảnh nhiều yếu tố khó lường, cách tiếp cận quy hoạch truyền thống dựa trên dự báo dân số, phương tiện giao thông… không còn phù hợp. Thay vào đó, cần chuyển sang tư duy nâng cao khả năng chống chịu của đô thị.

Theo GS.TS. Mai Trọng Nhuận, tiêu chí đầu tiên là bảo đảm an toàn trước các sự cố. Trung tâm hành chính quốc gia cần được đặt tại khu vực có độ cao trên 30m để giảm thiểu rủi ro.

Tiêu chí thứ hai là phát triển hệ thống hạ tầng ngầm, đặc biệt là hệ thống tàu điện ngầm có khả năng vừa phục vụ giao thông, vừa làm nơi trú ẩn trong tình huống khẩn cấp.

Ngoài ra, ông đề xuất mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm, trong đó Hà Nội vừa là đô thị lịch sử với hệ thống sông ngòi được phục hồi, vừa có trung tâm hành chính đặt tại khu vực Hòa Lạc, Ba Vì để bảo đảm an toàn lâu dài.

Định vị Hà Nội là Thủ đô đa chức năng

Ở góc độ quy hoạch đô thị, ông Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng cho rằng Hà Nội cần được định vị là Thủ đô đa chức năng, không chỉ là trung tâm hành chính mà còn là trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học công nghệ và giao lưu quốc tế.

Theo ông, định hướng phát triển Hà Nội phải hướng tới một đô thị "xanh, văn hiến, văn minh, hiện đại và hạnh phúc", trong đó người dân là trung tâm. Tuy nhiên, trong quy hoạch hiện nay, vấn đề an ninh phi truyền thống vẫn chưa được đề cập đầy đủ. Những thách thức như ngập lụt, giao thông, ô nhiễm môi trường đang tác động trực tiếp đến chất lượng sống của người dân.

Về giao thông, Hà Nội hiện có gần 10 triệu dân với hơn 1,5 triệu ô tô và 8 triệu xe máy. Trong khi đó, hệ thống metro dự kiến đạt khoảng 1.000km, nhưng đến nay mới có 40km. Dự kiến đến năm 2035 đạt khoảng 400km.

Trong tương lai, khi dân số có thể lên tới 20 triệu người, nếu không phát triển hệ thống giao thông công cộng hiệu quả, đặc biệt là metro và mô hình TOD, sẽ khó giải quyết bài toán giao thông.

Về môi trường, ngoài ô nhiễm không khí, Hà Nội còn đối mặt với vấn đề nước thải và chất thải từ hàng nghìn làng nghề. Nếu không xử lý triệt để, sẽ ảnh hưởng lớn đến chất lượng môi trường đô thị. Đặc biệt, hệ thống sông như sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Tô Lịch, sông Sét, sông Lừ cần được bảo vệ, duy trì dòng chảy, tránh tình trạng "sông chết".

Đổi mới tư duy quy hoạch: Sông Hồng là trục trung tâm

Theo TS.KTS. Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam, một trong những bước tiến quan trọng trong quy hoạch lần này là thay đổi tư duy về sông Hồng.

Quy hoạch đã xác định sông Hồng là trục cảnh quan trung tâm, biểu tượng phát triển của Thủ đô. Đồng thời, không gian ngầm cũng được chú trọng như một hướng phát triển mới.

Tuy nhiên, ông cho rằng cần cụ thể hóa các nội dung liên quan đến an ninh phi truyền thống như an ninh mạng, biến đổi khí hậu, an ninh nguồn nước và an toàn không gian ngầm trong các bản vẽ quy hoạch.

Bên cạnh đó, công tác truyền thông cần được đẩy mạnh để người dân hiểu rõ về mô hình đô thị đa cực và các định hướng phát triển, từ đó tạo sự đồng thuận xã hội.

Nguy cơ từ hạ tầng ngầm và yêu cầu tích hợp đồng bộ

Ở góc độ hạ tầng kỹ thuật, GS.TS. Hoàng Đình Phi, Hiệu trưởng Trường Quản trị và Kinh doanh cảnh báo hệ thống hạ tầng ngầm của Hà Nội đang tiềm ẩn nhiều rủi ro do thiếu quy hoạch đồng bộ.

Ông cho biết có 5 hệ thống ngầm quan trọng gồm: thoát lũ, xử lý nước thải, cấp nước, cấp điện và thông tin liên lạc. Đây đều là các hệ thống thiết yếu nhưng đang tồn tại nhiều nguy cơ chồng chéo.

Nếu không có giải pháp tích hợp, việc xây dựng, vận hành và sửa chữa các hệ thống này có thể tốn kém hàng trăm tỷ USD. Đặc biệt, nếu không nghiên cứu kỹ về địa hình và hệ thống thoát nước, việc xử lý nước thải có thể tiêu tốn hàng tỷ USD.

Do đó, cần có sự phối hợp liên ngành, kết nối giữa các viện nghiên cứu và cơ quan quản lý để xây dựng hệ thống hạ tầng ngầm đồng bộ, hiệu quả.

Gắn quy hoạch với bảo đảm an ninh trật tự

Ở góc độ an ninh, Trung tướng Vũ Thuật, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Hậu cần – Kỹ thuật (Bộ Công an) đề xuất cần đưa nội dung bảo đảm an ninh trật tự vào Luật Thủ đô (sửa đổi).

Theo ông, công tác quy hoạch phải gắn chặt với yêu cầu bảo đảm an ninh tại cơ sở, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Công an, Bộ Xây dựng và các cơ quan quy hoạch địa phương.

Từ góc nhìn thực tiễn, ông Nguyễn Trung Dũng, Viện Nghiên cứu quy hoạch và thiết kế đô thị nông thôn cho rằng quy hoạch đô thị cần coi an ninh, an toàn là một hệ thống hạ tầng độc lập.

Hiện nay, các giải pháp an ninh vẫn mang tính lồng ghép, chưa được cụ thể hóa thành các công trình, không gian và tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể.

Ông đề xuất cần quy hoạch các không gian phục vụ cứu hộ, cứu nạn, các công trình lưỡng dụng, hệ thống cảnh báo sớm… nhằm nâng cao khả năng ứng phó với thiên tai, thảm họa.

Đồng bộ thể chế và quy hoạch – chìa khóa cho phát triển bền vững

Trung tướng, GS.TS. Nguyễn Xuân Yêm cho rằng, việc sửa đổi Luật Thủ đô là yêu cầu tất yếu nhằm tạo cơ chế đặc thù, tăng quyền tự chủ cho Hà Nội.

Bên cạnh đó, quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm đã được xây dựng công phu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế, nhưng cần tiếp tục hoàn thiện, đặc biệt là các nội dung liên quan đến an ninh phi truyền thống.

Một trong những vấn đề cần xem xét là định hướng phát triển trung tâm hành chính, nhằm tạo động lực cho các đô thị vệ tinh phát triển. Đồng thời, cần quy hoạch vùng thoát lũ quy mô lớn, thay vì chỉ xử lý cục bộ, nhằm bảo đảm an toàn lâu dài cho Thủ đô.

Thùy Chi