Xôi Phú Thượng - hương Tết bền bỉ của Hà Nội

Hương nếp đánh thức mùa Xuân Hà Nội

Tết ở Hà Nội có khi bắt đầu rất sớm. Không đợi đến khoảnh khắc pháo hoa bừng sáng trên bầu trời đêm giao thừa, không cần tiếng chuông chùa ngân vang trong gió lạnh đầu Xuân, Tết đã manh nha từ những chõ xôi đỏ lửa trong đêm cuối năm. Khi nhiều gia đình còn bận rộn lau dọn nhà cửa, gói bánh chưng, sửa soạn mâm cỗ tất niên, thì ở phường Phú Thượng, hàng trăm bếp xôi cũng thức cùng thời gian.

Đêm cuối năm, cả phường như không ngủ. Ánh lửa bập bùng hắt ra từ những gian bếp nhỏ, soi rõ bóng người cần mẫn bên chõ xôi. Nếp cái hoa vàng được vo nhẹ tay, từng lần nước thay đi là từng lần gạo trắng thêm, hạt gạo căng mẩy mà không vỡ. Đỗ xanh đãi sạch, hấp chín rồi giã mịn. Lá sen, lá chuối được rửa kỹ, hong khô, xếp ngay ngắn bên bếp. Mọi công đoạn đều quen thuộc, nhưng không vì thế mà sơ sài. Người làm nghề hiểu rằng, xôi Tết không đơn thuần là món ăn lót dạ buổi sáng. Đó là lễ vật dâng gia tiên, là thức quà đầu năm mang theo mong ước no đủ, hanh thông, là sự khởi đầu cho một vòng thời gian mới.

Hơi nước từ chõ xôi bốc lên, quyện cùng mùi nếp mới, mùi đỗ xanh, mùi hành phi tự tay phi vàng ruộm. Tất cả hòa vào nhau, tạo nên thứ hương vị rất riêng, chỉ có ở Hà Nội những ngày giáp Tết. Trong ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội, sáng mùng Một Tết, khi mặt trời còn chưa lên hẳn, bên mâm cơm đầu năm, đĩa xôi dẻo thơm luôn hiện diện trang trọng. Hạt xôi căng bóng, ngọt lành, giản dị mà ấm áp, như một lời chúc năm mới tròn đầy, yên ổn.

Phú Thượng xưa là vùng đất ven sông Hồng, nơi phù sa bồi đắp qua bao mùa nước lớn. Dòng sông đỏ nặng phù sa ấy không chỉ nuôi dưỡng ruộng đồng, mà còn bồi đắp nên một nền văn hóa làng nghề bền bỉ theo năm tháng. Dân gian từng lưu truyền câu ca về làng Gạ, tên nôm của thôn Phú Gia: "Làng có sông tắm mát, có nghề nấu xôi". Câu ca mộc mạc mà gói trọn niềm tự hào của người dân nơi đây.

Chính điều kiện tự nhiên ấy đã tạo nên hai giống nếp quý là nếp cái hoa vàng và nếp dâu keo. Hạt nếp tròn, mẩy, thơm dịu, khi đồ lên cho hạt xôi dẻo quánh, bóng bẩy, vị ngọt thanh tự nhiên. Đó là nền tảng làm nên hương vị xôi Phú Thượng, thứ hương vị khó lẫn với bất kỳ nơi nào khác.

Hạt nếp, hạt xôi - tinh hoa làng nghề

Trao đổi với phóng viên, bà Nguyễn Thị Liên Hương - Chuyên viên Phòng Kinh tế - Hạ tầng và Đô thị phường Phú Thượng cho biết, nghề nấu xôi của người dân nơi đây hình thành song hành cùng quá trình canh tác lúa nước. "Ban đầu, xôi Phú Thượng chủ yếu dùng trong cúng tế, khao vọng, giỗ chạp, cưới xin. Nghề nấu xôi khi ấy được coi là nghề phụ, gắn với phụ nữ trong làng. Qua thời gian, người dân nhận ra giá trị kinh tế mà nghề truyền thống mang lại, giúp nhiều gia đình ổn định cuộc sống, vươn lên khá giả", chị Hương nói.

Từ nồi xôi trong gian bếp gia đình, xôi Phú Thượng theo chân những gánh hàng rong tỏa đi khắp phố phường Hà Nội. Những đôi quang gánh sớm khuya đã trở thành hình ảnh quen thuộc, in sâu trong ký ức đô thị. Đến nay, dù hình thức bán hàng đã đổi thay, gói xôi nhỏ bé ấy vẫn là biểu tượng thân thuộc của bữa sáng Thủ đô, là nhịp nối giữa làng nghề ven sông với phố thị đông đúc.

Nói đến xôi Phú Thượng là nói đến sự kỳ công, là nói đến những con người âm thầm giữ nghề bằng cả sự nhẫn nại và lòng yêu nghề. Với gần 50 năm "tay nâng, tay đãi", nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến, người gắn bó trọn đời với nghề xôi Phú Thượng, chia sẻ: những ngày giáp Tết, nhịp làm nghề càng trở nên gấp gáp. Công việc bắt đầu từ chiều hôm trước, khi phố xá còn tấp nập người mua sắm cuối năm. Gạo vo xong phải để ráo, đỗ xanh hấp chín rồi giã mịn, lá gói xôi rửa sạch, hong khô. Đến nửa đêm, khi thành phố chìm dần vào giấc ngủ, bếp lửa ở Phú Thượng lại được nhóm lên. Người làm xôi gần như thức trắng, vừa canh lửa, vừa căn thời gian, để kịp mẻ xôi đầu năm.

Theo bà Tuyến, bí quyết làm nên gánh xôi ngon ngoài nguyên liệu chuẩn còn nằm ở sự cần cù, tỉ mỉ của người nấu. "Xôi Tết phải dẻo hơn, thơm hơn ngày thường. Người mua mang về cúng tổ tiên nên mình càng phải làm cẩn thận", bà cho biết. Trong lời kể mộc mạc ấy là cả một triết lý làm nghề, coi xôi như một phần của đời sống tinh thần, chứ không đơn thuần là hàng hóa.

Với người Hà Nội, Tết thiếu bánh chưng đã là thiếu, nhưng thiếu đĩa xôi thì mâm cỗ cũng khó trọn vẹn. Xôi hiện diện trong lễ cúng giao thừa, trong bữa sáng mùng Một, trong lễ hóa vàng tiễn năm cũ. Hạt xôi dẻo thơm tượng trưng cho sự gắn kết, cho mong ước năm mới an khang, sung túc, cho sự viên mãn của một vòng tuần hoàn thời gian.

Những ngày đầu Xuân, trên khắp các nẻo đường Hà Nội, những gánh xôi Phú Thượng vẫn đều đặn xuất hiện. Người bán thoăn thoắt tay gói, người mua vui vẻ chờ đợi, trao nhau lời chúc năm mới. Có khi chỉ là gói xôi xéo phủ đỗ xanh, hành phi vàng ruộm, có khi là xôi gấc đỏ thắm lấy may. Giản dị mà ấm áp, bình thường mà thiêng liêng.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến chia sẻ thêm: "Làm xôi ngày thường là mưu sinh, làm xôi ngày Tết còn là giữ gìn tinh hoa làng nghề, tinh hoa văn hóa đất kinh kỳ". Câu nói mộc mạc ấy phần nào lý giải vì sao xôi Phú Thượng luôn giữ được vị trí đặc biệt trong lòng người Hà Nội. Bởi trong từng gói xôi, người ta không chỉ mua một món ăn, mà mua cả ký ức, cả hương vị Tết của một thành phố.

Di sản tiếp nối trong nhịp sống đương đại

Theo báo cáo của UBND phường Phú Thượng, hiện địa phương có hơn 864 hộ sản xuất, kinh doanh xôi, gần 800 hộ trồng đào với diện tích khoảng 75ha. Thu nhập bình quân đạt từ 40 đến 150 triệu đồng mỗi người mỗi năm. Nghề xôi góp phần quan trọng vào chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo sinh kế bền vững cho người dân, đồng thời giữ lại hồn cốt của một làng nghề ven sông giữa lòng đô thị. Đặc biệt, vào dịp Tết, nghề xôi bước vào mùa cao điểm, sản lượng tăng mạnh, trở thành nguồn thu quan trọng, giúp nhiều gia đình Phú Thượng có một cái Tết đủ đầy, yên tâm giữ nghề.

Năm 2016, Phú Thượng được công nhận là Làng nghề truyền thống. Năm 2019, nhãn hiệu "Xôi Phú Thượng" được cấp Giấy chứng nhận đăng ký, mở ra cơ hội phát triển theo hướng bài bản, chuyên nghiệp. Đặc biệt, năm 2024, nghề làm xôi Phú Thượng chính thức được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Các sản phẩm như xôi xéo, xôi chè, xôi ngũ sắc đạt chứng nhận OCOP 4 sao do TP. Hà Nội cấp đã góp phần nâng cao giá trị, mở rộng thị trường, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người tiêu dùng, nhất là trong dịp Tết. Từ gánh xôi truyền thống, xôi Phú Thượng từng bước đi vào các hội nghị, sự kiện, trở thành món quà mang đậm bản sắc Hà Nội.

Hằng năm, vào các ngày 8, 9, 10 tháng Giêng âm lịch, lễ hội xôi Phú Thượng được tổ chức với nghi lễ dâng cúng cơm mới và các sản phẩm xôi lên Thành hoàng làng. Đây là dịp để người dân tri ân tổ tiên, cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Trong không gian lễ hội, xôi không chỉ là lễ vật, mà còn là biểu tượng của sự sum vầy, của cộng đồng gắn kết.

Ông Bùi Thế Cường, Phó Chủ tịch UBND phường Phú Thượng nhấn mạnh: "Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội. Ở Phú Thượng, di sản làm xôi chính là hiện thân sinh động của nền văn hóa ấy". Lời khẳng định ấy cũng là cam kết của chính quyền và người dân trong việc gìn giữ, phát huy giá trị làng nghề.

Không dừng lại ở lễ hội, xôi Phú Thượng còn được giới thiệu tại nhiều hội chợ, không gian quảng bá sản phẩm OCOP của Hà Nội. Những hoạt động trải nghiệm, tìm hiểu quy trình đồ xôi, nghe chuyện làng nghề đang từng bước được hình thành, mở ra hướng phát triển du lịch gắn với di sản, để nghề xôi không chỉ sống trong ký ức, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Giữa nhịp sống đô thị ngày càng hối hả, Phú Thượng đã đổi thay nhiều. Bếp củi nhường chỗ cho bếp điện, chõ gỗ song hành cùng nồi inox. Nhưng tinh thần của nghề xôi vẫn vẹn nguyên trong cách chọn nếp, căn lửa, gói lá. Mỗi gói xôi rời làng đi khắp phố phường là kết tinh của tri thức dân gian, của sự chịu thương chịu khó, của niềm tự hào nghề nghiệp được truyền qua nhiều thế hệ.

Mỗi độ Tết đến Xuân về, hương nếp Phú Thượng lại trở thành sợi dây nối quá khứ với hiện tại, nối gian bếp làng nghề với mâm cỗ phố thị. Được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, xôi Phú Thượng không chỉ là món ăn, mà là ký ức Tết của Hà Nội, là lời chúc an lành gửi theo từng gói xôi ấm tay trong buổi sớm đầu năm. Tinh hoa nghề xôi Phú Thượng, vì thế, vẫn bền bỉ lan tỏa, nhẹ nhàng mà sâu sắc, như chính cốt cách của đất Hà thành mỗi độ Xuân về.

Minh Anh