Ba chuyển dịch lớn trong quản trị công tại Thủ đô

Từ thực tiễn phong phú của Thủ đô Hà Nội, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng nhấn mạnh, chuyển đổi số không đơn thuần là câu chuyện ứng dụng công nghệ, mà trước hết và quan trọng nhất là đổi mới phương thức quản trị, phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm và hướng tới phục vụ người dân, doanh nghiệp ngày càng tốt hơn.

Cải cách hành chính phải gắn với đổi mới quản trị

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng, đối với một đô thị đặc biệt đang phát triển nhanh chóng như Hà Nội, quy mô dân số, số lượng doanh nghiệp, phương tiện giao thông, các giao dịch hành chính cũng như khối lượng dữ liệu phát sinh đều gia tăng mạnh mẽ. Nếu khối lượng công việc tăng lên mà chính quyền chỉ mở rộng bộ máy, tăng thêm các tầng nấc trung gian thì chưa chắc hiệu quả quản trị đã được nâng lên tương ứng.

Cải cách hành chính thực chất cần phải bắt đầu từ việc trả lời những câu hỏi căn bản: Việc gì Nhà nước không cần thiết phải làm; Thủ tục nào có thể loại bỏ, khâu nào có thể cắt giảm hoặc đẩy mạnh phân cấp; Những dữ liệu mà cơ quan Nhà nước đã có sẵn thì liệu có cần tiếp tục yêu cầu người dân phải cung cấp lại;  Công nghệ hiện đại và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể giúp tự động hóa hay phát hiện sớm những vấn đề phát sinh nào.

Ông Trương Việt Dũng phân tích, đó chính là sự khác biệt căn bản giữa việc "làm nhanh hơn theo cách cũ" với việc "thiết kế lại cả hệ thống". Một quy trình vốn có 10 bước không cần thiết, dù cho có được trang bị máy tính hay hạ tầng hiện đại đến đâu để xử lý nhanh hơn, thì đó vẫn chưa phải là cải cách thực chất. Cải cách phải triệt để hướng tới việc cắt giảm những bước thừa, thậm chí để hệ thống công nghệ tự động thực hiện một số khâu mà không bắt buộc người dân phải tham gia trực tiếp.

Từ thực tiễn chỉ đạo và điều hành tại Hà Nội, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng đã khái quát 3 chuyển dịch lớn trong quản trị công. Đó là từ quản lý hồ sơ sang quản trị dựa trên dữ liệu; Từ cung cấp thủ tục sang cung cấp dịch vụ công lấy người sử dụng làm trung tâm; Từ giữ thẩm quyền sang phân định rõ quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát.

Ba chuyển dịch này có mối quan hệ tác động qua lại chặt chẽ và không thể tách rời. Nếu thực hiện phân cấp nhưng dữ liệu không được kết nối và chia sẻ, cấp dưới sẽ rất khó khăn trong thực thi nhiệm vụ. Nếu đã có dữ liệu nhưng quy trình thủ tục vẫn giữ nguyên như cũ, người dân vẫn phải kê khai và nộp nhiều loại giấy tờ. Nếu đưa dịch vụ lên môi trường mạng nhưng không làm rõ thẩm quyền, hồ sơ vẫn sẽ phải lòng vòng qua nhiều tầng nấc để xin ý kiến.

Nhấn mạnh về bản chất của quá trình này, Phó Chủ tịch Trương Việt Dũng khẳng định, cải cách hành chính, phân cấp và chuyển đổi số không phải 3 chương trình riêng biệt; đó là 3 mặt của cùng một quá trình đổi mới quản trị.

Theo lãnh đạo UBND thành phố Hà Nội, kinh nghiệm của Thủ đô là phải bắt đầu từ việc hoàn thiện thể chế và thẩm quyền, sau đó mới đến cải cách quy trình, xây dựng dữ liệu, phát triển nền tảng số và cuối cùng mới ứng dụng AI. Trọng tâm xuyên suốt là phải luôn trả lời được câu hỏi người dân và doanh nghiệp sẽ thụ hưởng và được lợi gì từ những thay đổi đó.

Trong quá trình số hóa các thủ tục hành chính, yêu cầu tiên quyết là phải tái cấu trúc lại quy trình. Mỗi một thủ tục cần được rà soát nghiêm túc từ các câu hỏi cụ thể như: Giấy tờ này có thực sự cần thiết hay không, Thông tin này Nhà nước đã có trong cơ sở dữ liệu nào chưa, Có tình trạng hai cơ quan cùng kiểm tra một nội dung không, Bước xin ý kiến này có bị mang tính hình thức, Có thể triển khai thực hiện song song thay vì tuần tự, Hay có thể tự động kiểm tra bằng dữ liệu hệ thống,

Trên cơ sở đó, nguyên tắc cốt lõi được đưa ra là: "Nhà nước đã biết thì không nên hỏi lại". Một khi dữ liệu đã tồn tại hợp pháp trong cơ sở dữ liệu của Nhà nước và đã có cơ chế kết nối, quy trình số phải tái sử dụng dữ liệu đó thay vì bắt buộc người dân phải chứng minh lại.

Đối với mô hình phục vụ "phi địa giới", Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng làm rõ, đây không phải là việc thay đổi thẩm quyền pháp lý, mà là tách biệt nơi người dân được phục vụ khỏi nơi cơ quan có thẩm quyền thụ lý giải quyết. Để vận hành hiệu quả mô hình này, cần phải có quy trình chuẩn hóa thống nhất, hệ thống thông tin đồng bộ, dữ liệu có khả năng chia sẻ liên thông và cơ chế xác định trách nhiệm rõ ràng.

Ông Trương Việt Dũng chỉ rõ phương châm hành động, trong chính quyền số, dữ liệu và hồ sơ phải di chuyển; không nên bắt người dân di chuyển.

Phân cấp phải đi cùng năng lực thực thi và giám sát

Nội dung quan trọng tiếp theo được Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng phân tích sâu sắc là việc phân biệt rõ ràng giữa ba khái niệm: phân quyền, phân cấp và ủy quyền. Phân quyền là thẩm quyền được luật định giao cho chính quyền địa phương; phân cấp là việc một cấp hoặc cơ quan có thẩm quyền giao một số nhiệm vụ, quyền hạn cho cấp hoặc cơ quan khác thực hiện thường xuyên theo khuôn khổ pháp luật; còn ủy quyền thường gắn với các nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể trong phạm vi và thời hạn xác định.

Chuyển đổi số không làm thay đổi hay phá vỡ các nguyên tắc pháp lý này. Hệ thống điện tử có thể hỗ trợ tự động luân chuyển hồ sơ nhưng không thể tự tạo ra thẩm quyền mà pháp luật chưa quy định. Công nghệ AI có thể đề xuất các phương án xử lý tối ưu nhưng không thể biến một người không có thẩm quyền thành người có thẩm quyền quyết định.

Ông Trương Việt Dũng nhấn mạnh, phân cấp thực chất không đơn thuần là việc chuyển giao thẩm quyền trên giấy tờ, mà phải đồng thời chuyển giao đầy đủ năng lực thực thi. Năng lực thực thi đó bao hàm đồng bộ các yếu tố: thẩm quyền, nguồn lực tài chính, dữ liệu, quy trình số, năng lực trình độ của đội ngũ cán bộ, cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình.

Trong môi trường quản trị số hiện đại, cấp trên không nhất thiết phải "giữ việc" để quản lý hay kiểm soát. Dữ liệu số cho phép theo dõi realtime trạng thái, thời hạn, khối lượng, chất lượng giải quyết công việc cũng như mức độ hài lòng và phản hồi của người dân. Nhờ đó, chính quyền hoàn toàn có thể phân cấp mạnh mẽ hơn nhưng lại giám sát tốt hơn thông qua dữ liệu.

Đối với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã, phường là nơi gần dân nhất và là nơi các nhu cầu thực tế của người dân phát sinh trực tiếp. Đồng chí Trương Việt Dũng nhấn mạnh: "Cấp xã là điểm cuối của phân cấp nhưng là điểm đầu của phục vụ người dân."

Theo mô hình này, cấp thành phố nên tập trung xây dựng và phát triển các năng lực dùng chung như kiến trúc số, chuẩn hóa tiêu chuẩn, quản trị dữ liệu, hạ tầng nền tảng, an toàn an ninh thông tin, bộ chỉ số KPI và cơ chế giám sát; trong khi cấp cơ sở sẽ tập trung toàn lực vào khâu thực thi, tương tác trực tiếp và phục vụ người dân. Dữ liệu số chính là sợi dây kết nối chặt chẽ giữa hai cấp chính quyền.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số không thể dừng lại ở các chương trình hay chiến lược chung chung, mà phải được cụ thể hóa thành các nhiệm vụ chi tiết, xác định rõ người thực hiện, thời hạn hoàn thành, sản phẩm đầu ra, nguồn lực đảm bảo, thẩm quyền và trách nhiệm kiểm tra. Đây cũng chính là việc cụ thể hóa tinh thần "6 rõ" trong tổ chức thực hiện.

Phó Chủ tịch Trương Việt Dũng cho rằng, chuyển đổi số muốn thành công, trước hết phải chuyển đổi cách giao việc và kiểm soát công việc.

Từ thực tiễn của Hà Nội, lãnh đạo thành phố cho rằng, hiệu quả của chính quyền số tuyệt đối không được đo bằng số lượng các phần mềm hay ứng dụng được cài đặt, mà phải được đo bằng khả năng tích hợp của các hệ thống để cùng tạo ra một dịch vụ công thống nhất. Dữ liệu phải được quản trị theo nguyên tắc "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và dùng chung", triệt để loại bỏ tình trạng hình thành các "ốc đảo số" manh mún.

Trí tuệ nhân tạo (AI) cũng cần được nhìn nhận đúng đắn là tầng tăng cường năng lực cho bộ máy chính quyền, chứ không phải là điểm khởi đầu của chính quyền số. Muốn có AI tốt phải có dữ liệu tốt; muốn có dữ liệu tốt phải có quy trình chuẩn; và muốn quy trình chuẩn thì thể chế phải rõ ràng. Do đó, trình tự bắt buộc phải là: Thể chế -> Quy trình -> Dữ liệu -> AI. Đặc biệt trong khu vực công, AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế thẩm quyền và trách nhiệm pháp lý của con người. Việc ứng dụng AI phải bảo đảm con người luôn có khả năng giám sát, can thiệp và chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Kết luận chuyên đề, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng khẳng định, chính quyền số không bắt đầu từ việc mua sắm công nghệ và cũng không kết thúc ở việc đưa các thủ tục hành chính lên mạng internet. Đích đến cuối cùng là xây dựng một chính quyền ra quyết định nhanh hơn, minh bạch hơn, chủ động hơn và gần người dân hơn; qua đó bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân và củng cố niềm tin của toàn xã hội.

Những bài học kinh nghiệm sâu sắc về cải cách hành chính, phân cấp quản lý, quản trị dữ liệu, phát triển nền tảng số và ứng dụng AI từ thực tiễn Thủ đô Hà Nội đã được chia sẻ chân thành, giúp các cán bộ Thủ đô Viêng Chăn (Lào) tham khảo và nghiên cứu vận dụng phù hợp với điều kiện thực tế tại địa phương.

Minh Anh