Chuyển từ tư duy 'bảo tồn di sản' sang phát triển Thủ đô dựa trên nền tảng văn hoá

Phóng viên Báo điện tử Chính phủ đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hộivề những định hướng lớn trong phát triển văn hoá Thủ đô, để văn hoá thực sự trở thành động lực phát triển bền vững.

Phát triển Thủ đô dựa trên nền tảng văn hoá

Trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước, khi văn hoá được xác định là nền tảng tinh thần và nguồn lực quan trọng, theo ông, Hà Nội cần làm gì để vừa bảo tồn chiều sâu văn hoá nghìn năm văn hiến, vừa khẳng định vai trò trung tâm sáng tạo, dẫn dắt và lan toả các giá trị văn hoá mới của cả nước?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Trong kỷ nguyên phát triển mới, khi đất nước đang bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh và hội nhập sâu rộng, Hà Nội đứng trước một sứ mệnh đặc biệt: vừa là nơi lưu giữ chiều sâu văn hiến nghìn năm, vừa phải trở thành trung tâm sáng tạo, lan toả các giá trị văn hoá mới của quốc gia. Để làm được điều đó, theo tôi, điều quan trọng nhất là chuyển từ tư duy "bảo tồn di sản" sang tư duy phát triển Thủ đô dựa trên nền tảng văn hoá.

Hà Nội có lợi thế mà không nơi nào có được: mật độ di sản dày đặc, hệ thống làng nghề truyền thống phong phú, đời sống học thuật, nghệ thuật và tri thức hàng đầu cả nước. Nhưng nếu các giá trị này chỉ được gìn giữ trong không gian tĩnh, chúng sẽ khó tạo ra sức sống mới. Vì vậy, cần đưa di sản vào đời sống đương đại thông qua các hoạt động sáng tạo, giáo dục, du lịch văn hoá, công nghiệp văn hoá và các không gian sáng tạo cộng đồng.

Bên cạnh đó, Hà Nội cần tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong với tư cách là Thành phố sáng tạo của UNESCO, phát triển mạng lưới các không gian sáng tạo, khu văn hoá – nghệ thuật, trung tâm thiết kế, trình diễn, khởi nghiệp văn hoá. Khi văn hoá truyền thống trở thành chất liệu cho sáng tạo mới, Hà Nội sẽ vừa giữ được hồn cốt, vừa tạo ra những giá trị văn hoá mang tinh thần thời đại.

Có thể nói, con đường phát triển của Hà Nội không phải là "bảo tồn để hoài niệm", mà là kế thừa để sáng tạo, gìn giữ để dẫn dắt, để từ chiều sâu lịch sử, Thủ đô trở thành nguồn cảm hứng và động lực văn hoá cho cả nước trong kỷ nguyên vươn mình.

Với vị thế là trung tâm chính trị, văn hoá lớn của cả nước, theo ông, Hà Nội cần đột phá ở những lĩnh vực, không gian và ngành văn hoá nào để văn hoá thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế – xã hội?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Để văn hoá thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển, Hà Nội cần tạo ra những đột phá ở các lĩnh vực có khả năng kết nối trực tiếp giữa giá trị văn hoá và tăng trưởng kinh tế. Trước hết, đó là các ngành công nghiệp văn hoá, đặc biệt trong các lĩnh vực thiết kế sáng tạo, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, quảng cáo, thời trang, thủ công mỹ nghệ và nội dung số. Đây là những ngành vừa khai thác chiều sâu văn hoá, vừa có giá trị gia tăng cao và phù hợp với xu hướng kinh tế sáng tạo toàn cầu.

Một hướng đột phá quan trọng khác là phát triển không gian văn hoá – sáng tạo. Hà Nội cần hình thành các khu sáng tạo, phố nghệ thuật, khu di sản sống, nơi các hoạt động sáng tạo, trình diễn, trải nghiệm văn hoá diễn ra thường xuyên. Khi văn hoá hiện diện trong đời sống đô thị như một "hệ sinh thái", nó sẽ trở thành một phần của kinh tế dịch vụ, du lịch và thương hiệu thành phố.

Ngoài ra, Hà Nội cần tập trung phát triển du lịch văn hoá chất lượng cao, dựa trên các tuyến di sản, không gian văn hoá đêm, sản phẩm trải nghiệm văn hoá đặc trưng. Không chỉ là tham quan, du lịch văn hoá phải giúp du khách cảm nhận được câu chuyện và tinh thần của Thăng Long – Hà Nội.

Điểm cốt lõi là phải nhìn văn hoá không chỉ như một lĩnh vực quản lý, mà là một ngành kinh tế đặc biệt, nơi giá trị tinh thần được chuyển hoá thành giá trị phát triển, góp phần nâng cao sức cạnh tranh và vị thế của Thủ đô.

Theo ông, "điểm nghẽn" cần tháo gỡ lớn nhất hiện nay trong phát triển văn hoá Thủ đô là gì?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi,"điểm nghẽn" lớn nhất hiện nay trong phát triển văn hoá Thủ đô chính là thể chế và cơ chế chính sách chưa theo kịp yêu cầu phát triển mới. Mặc dù Hà Nội có tiềm năng văn hoá rất lớn, nhưng việc huy động nguồn lực xã hội, thu hút đầu tư cho lĩnh vực văn hoá vẫn còn nhiều rào cản về thủ tục, cơ chế tài chính và phân cấp quản lý.

Nhiều thiết chế văn hoá hoạt động theo cơ chế bao cấp, thiếu tính tự chủ và linh hoạt. Các dự án văn hoá, sáng tạo thường khó tiếp cận nguồn vốn, trong khi cơ chế hợp tác công – tư trong lĩnh vực văn hoá chưa thực sự rõ ràng. Điều này khiến cho nhiều ý tưởng sáng tạo, nhiều mô hình văn hoá mới khó được triển khai trên thực tế.

Bên cạnh đó, nguồn nhân lực văn hoá chất lượng cao, đặc biệt trong lĩnh vực quản trị văn hoá và công nghiệp sáng tạo, còn thiếu và chưa được đào tạo theo chuẩn quốc tế. Công tác quy hoạch không gian văn hoá trong đô thị cũng chưa đồng bộ, dẫn đến tình trạng thiếu không gian sáng tạo và sinh hoạt văn hoá cộng đồng.

Vì vậy, để tháo gỡ điểm nghẽn, Hà Nội cần mạnh dạn tiếp tục sửa đổi Luật Thủ đô để thí điểm các cơ chế đặc thù cho phát triển văn hoá, tăng quyền tự chủ cho các đơn vị sự nghiệp văn hoá, hoàn thiện cơ chế xã hội hoá và PPP trong lĩnh vực văn hoá, đồng thời đầu tư chiến lược cho nguồn nhân lực.

Khi thể chế được "cởi trói", nguồn lực xã hội sẽ được khơi thông và văn hoá Thủ đô mới có thể phát triển tương xứng với tiềm năng và vai trò dẫn dắt của mình.

"Không chỉ dừng ở những khẩu hiệu"

Trong bối cảnh đô thị hoá nhanh và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc xây dựng hình ảnh "người Hà Nội thanh lịch, văn minh" cần được đặt ra như thế nào để vừa giữ gìn bản sắc, vừa phù hợp với yêu cầu phát triển hiện đại của Thủ đô?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Xây dựng hình ảnh "người Hà Nội thanh lịch, văn minh" trong bối cảnh đô thị hoá nhanh và hội nhập quốc tế không thể chỉ dừng ở những khẩu hiệu hay các phong trào vận động, mà cần được đặt trong một chiến lược xây dựng hệ giá trị con người Thủ đô phù hợp với thời đại.

Thanh lịch của người Hà Nội hôm nay không chỉ thể hiện ở lời ăn tiếng nói hay ứng xử nơi công cộng, mà còn ở ý thức pháp luật, văn hoá giao thông, văn hoá môi trường, tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và năng lực thích ứng trong xã hội hiện đại. Nói cách khác, thanh lịch phải gắn với văn minh đô thị và văn hoá công dân.

Để làm được điều đó, trước hết cần coi giáo dục là nền tảng. Giáo dục văn hoá Hà Nội cần được đưa vào nhà trường theo hướng trải nghiệm, giúp thế hệ trẻ hiểu và tự hào về truyền thống Thăng Long – Hà Nội. Đồng thời, các thiết chế văn hoá, truyền thông và không gian công cộng cần góp phần hình thành thói quen ứng xử văn minh trong đời sống hằng ngày.

Bên cạnh đó, chính quyền đô thị phải đóng vai trò kiến tạo môi trường văn hoá: Từ quy hoạch không gian xanh, không gian đi bộ, không gian công cộng đến việc xây dựng các chuẩn mực ứng xử gắn với quản lý đô thị hiện đại. Khi môi trường sống văn hoá được thiết lập đồng bộ, và khi mỗi người dân cảm nhận được niềm tự hào là người Hà Nội, thì hình ảnh "thanh lịch, văn minh" sẽ không phải là điều được vận động, mà trở thành bản sắc sống động của con người Thủ đô trong thời đại mới.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Minh Thúy (thực hiện)