Giữ biểu tượng Khuê Văn Các: Giữ 'linh hồn' nghìn năm văn hiến của Hà Nội

Thưa ông, việc tiếp tục xác định Khuê Văn Các là biểu tượng Thủ đô trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) phản ánh như thế nào về bản sắc văn hóa và căn tính đô thị của Hà Nội?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, việc tiếp tục khẳng định Khuê Văn Các là biểu tượng của Thủ đô trước hết có ý nghĩa như một sự lựa chọn bản sắc rất sâu sắc của Hà Nội. Một đô thị có thể có nhiều công trình nổi tiếng, nhiều hình ảnh quen thuộc, nhưng biểu tượng thì phải là nơi kết tinh được thần thái, lịch sử và chiều sâu tinh thần của vùng đất ấy. Khuê Văn Các không chỉ là một kiến trúc đẹp, thanh nhã, mà còn gắn với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi tiêu biểu cho truyền thống hiếu học, trọng đạo lý, trọng nhân tài của Thăng Long - Hà Nội.

Trong Luật Thủ đô 2024, Điều 6 tiếp tục xác định rõ: Biểu tượng của Thủ đô là hình ảnh Khuê Văn Các tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Điều đó cho thấy Nhà nước không nhìn biểu tượng chỉ như một yếu tố mỹ thuật, mà như một tuyên ngôn về căn tính của Hà Nội: thành phố của văn hiến, trí tuệ và thanh lịch.

Ở tầng sâu hơn, giữ nguyên biểu tượng ấy còn là giữ sự liên tục của ký ức đô thị. Một thành phố muốn phát triển bền vững không thể liên tục thay đổi những dấu hiệu nhận diện tinh thần của mình theo thị hiếu ngắn hạn. Hà Nội đi vào thời kỳ hiện đại, thông minh, sáng tạo, nhưng càng hiện đại càng cần một "mỏ neo" văn hóa để nhắc mình rằng đây là đô thị nghìn năm văn hiến. Khuê Văn Các làm được điều đó, bởi nó vừa khiêm nhường, vừa bền bỉ, vừa biểu đạt rất rõ khí chất Thăng Long: Không phô trương sức mạnh vật chất, mà tỏa sáng bằng chiều sâu văn hóa và trí tuệ.

Việc "luật hóa" một biểu tượng như Khuê Văn Các có ý nghĩa gì đối với bảo tồn và phát huy di sản, thưa ông?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, khi một biểu tượng được "luật hóa", giá trị của nó được nâng từ mức thừa nhận xã hội lên mức bảo đảm pháp lý. Điều này rất quan trọng. Bởi lẽ, có những biểu tượng sống rất mạnh trong cảm xúc cộng đồng, nhưng nếu thiếu nền tảng pháp lý thì việc sử dụng, bảo vệ, phát huy đôi khi vẫn rời rạc, thiếu định hướng, thậm chí dễ bị thương mại hóa hoặc làm sai lệch ý nghĩa nguyên gốc.

Việc Luật Thủ đô quy định rõ biểu tượng của Thủ đô là hình ảnh Khuê Văn Các tạo ra một cơ sở pháp lý thống nhất để các cơ quan quản lý, các thiết chế văn hóa, giáo dục, truyền thông và cả hoạt động quảng bá hình ảnh Hà Nội cùng dựa vào đó mà triển khai.

Nhưng ý nghĩa của "luật hóa" không dừng ở chỗ khẳng định danh xưng. Nó còn đặt ra trách nhiệm bảo tồn di sản gốc và gìn giữ giá trị biểu tượng. Khuê Văn Các không đứng riêng lẻ; nó nằm trong quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám, một di tích có lịch sử từ thế kỷ XI, gắn với truyền thống giáo dục và học thuật của dân tộc. Quần thể này hiện lưu giữ 82 bia Tiến sĩ đã được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới, cho thấy đây không chỉ là giá trị của Hà Nội mà còn có ý nghĩa quốc gia và quốc tế. Vì thế, "luật hóa" biểu tượng cũng đồng nghĩa với yêu cầu cao hơn về tu bổ, truyền thông, giáo dục di sản và khai thác di sản theo hướng đúng mực, không làm rỗng hóa nội dung tinh thần của nó.

Vậy theo ông, quy định này có góp phần định hình hình ảnh và nhận diện văn hóa của Thủ đô không?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng là có và là có rất rõ. Trong thời đại truyền thông số, mỗi đô thị lớn đều cần một hệ thống nhận diện ổn định, dễ nhớ, có chiều sâu văn hóa và có khả năng lan tỏa cả trong nước lẫn quốc tế. Khi pháp luật xác định Khuê Văn Các là biểu tượng của Thủ đô, Hà Nội có thêm một điểm tựa rất quan trọng để xây dựng hình ảnh nhất quán trong các hoạt động đối nội, đối ngoại, quảng bá du lịch, giáo dục công dân và phát triển thương hiệu thành phố.

Một thành phố không chỉ được nhớ bởi quy mô hay tốc độ tăng trưởng, mà còn bởi hình ảnh nào nói được linh hồn của nó. Với Hà Nội, hình ảnh ấy không nên chỉ là cao ốc, hạ tầng hay tốc độ, mà phải là chiều sâu văn hiến. Khuê Văn Các chính là dấu hiệu cô đọng nhất cho chiều sâu ấy.

Nhận diện văn hóa của Thủ đô càng cần rõ ràng hơn trong bối cảnh cạnh tranh giữa các đô thị ngày càng mạnh. Một thành phố sáng tạo không thể đánh mất gốc rễ biểu tượng của mình. Trái lại, chính từ biểu tượng truyền thống, đô thị mới có thể phát triển các ngôn ngữ sáng tạo mới: thiết kế, truyền thông số, sản phẩm lưu niệm, giáo dục trải nghiệm, nghệ thuật công cộng.

Khuê Văn Các vì thế không chỉ là hình ảnh quá khứ, mà còn có thể trở thành "mã văn hóa" của Hà Nội hôm nay và mai sau. Nó giúp Hà Nội xuất hiện trước thế giới như một đô thị hiện đại nhưng không hòa tan, sáng tạo nhưng không đứt gãy truyền thống, hội nhập nhưng vẫn giữ được cốt cách riêng.

Theo ông, giá trị cốt lõi nào giúp Khuê Văn Các trở thành biểu tượng bền vững của Hà Nội?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, có ba giá trị cốt lõi làm nên sức bền của Khuê Văn Các. Thứ nhất là giá trị trí tuệ. Ngay trong tên gọi của nó đã hàm chứa ý niệm về sao Khuê, biểu tượng của văn chương, học vấn và vẻ đẹp của tri thức. Đặt trong không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Khuê Văn Các trở thành hình ảnh tiêu biểu cho truyền thống trọng học, trọng người hiền tài của dân tộc. Đây là một giá trị không bao giờ cũ, bởi mọi thời đại phát triển bền vững đều phải bắt đầu từ con người, từ giáo dục, từ tri thức.

Thứ hai là giá trị thẩm mỹ và biểu cảm văn hóa. Khuê Văn Các không đồ sộ, không áp đảo, nhưng rất thanh thoát, hài hòa, kín đáo mà sang. Chính vẻ đẹp ấy lại phù hợp với khí chất Hà Nội: tinh tế, nền nã, sâu lắng. Một biểu tượng bền vững không nhất thiết phải hoành tráng; quan trọng là nó chạm được vào tâm thức cộng đồng và phản ánh được phẩm chất tinh thần mà cộng đồng ấy muốn gìn giữ. Thứ ba là giá trị lịch sử - ký ức.

Khuê Văn Các nằm trong một quần thể di tích đặc biệt, nối với lịch sử hình thành Văn Miếu năm 1070, Quốc Tử Giám năm 1076 và với hệ thống bia Tiến sĩ được UNESCO ghi danh. Vì vậy, biểu tượng này không phải là một hình ảnh đơn lẻ mà là một tầng lớp ký ức dày, càng đi qua thời gian càng thêm chiều sâu. Chính sự kết hợp giữa trí tuệ, thẩm mỹ và ký ức lịch sử đã làm nên sức sống lâu bền của Khuê Văn Các trong lòng người Hà Nội và cả nước.

Trong bối cảnh hiện đại hóa, biểu tượng này đóng vai trò gì trong việc giữ gìn "căn cước văn hóa" đô thị, thưa ông?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Hiện đại hóa luôn đặt ra một thách thức lớn: thành phố phát triển nhanh hơn, cao hơn, thông minh hơn, nhưng đôi khi lại nhạt đi về bản sắc. Trong bối cảnh ấy, những biểu tượng như Khuê Văn Các có vai trò như một điểm tựa căn cước. Nó nhắc cho Hà Nội biết mình là ai giữa quá trình đô thị hóa, số hóa và toàn cầu hóa. Một đô thị nếu chỉ được nhận diện bằng trung tâm thương mại, đường vành đai hay những tòa nhà mới thì rất dễ giống các đô thị khác. Nhưng một đô thị biết giữ biểu tượng văn hóa cốt lõi sẽ giữ được tính không thể thay thế. Khuê Văn Các giúp Hà Nội khẳng định rằng sự phát triển của Thủ đô không tách rời truyền thống văn hiến, truyền thống hiếu học và đạo lý tôn sư trọng đạo.

Tôi nghĩ điều quan trọng hơn nữa là biểu tượng này tạo ra chuẩn mực tinh thần cho phát triển. Khi một đô thị chọn Khuê Văn Các làm biểu tượng, tức là đô thị ấy tự cam kết với mình rằng phát triển không chỉ theo chiều rộng của hạ tầng, mà còn theo chiều sâu của văn hóa và con người. Căn cước đô thị không nằm ở khẩu hiệu, mà nằm ở việc biểu tượng ấy có thực sự đi vào giáo dục, vào quy hoạch cảnh quan, vào truyền thông công cộng và vào ý thức công dân hay không. Khuê Văn Các, nếu được phát huy đúng, sẽ không chỉ là hình ảnh trên logo hay văn bản, mà sẽ trở thành một lời nhắc thường trực rằng Hà Nội phải là nơi nuôi dưỡng hiền tài, trọng tri thức, trọng văn hóa, trọng chiều sâu nhân văn trong mọi quyết sách phát triển.

Vậy, cần phát huy giá trị của Khuê Văn Các như thế nào trong xây dựng đô thị sáng tạo, thông minh, thưa ông?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, phát huy giá trị của Khuê Văn Các trong xây dựng đô thị sáng tạo, thông minh không phải là lặp lại biểu tượng một cách cơ học, mà là chuyển hóa biểu tượng ấy thành nguồn cảm hứng phát triển mới. Trước hết, cần làm giàu hệ sinh thái sáng tạo quanh biểu tượng này: từ thiết kế nhận diện đô thị, mỹ thuật ứng dụng, quà tặng văn hóa, sản phẩm du lịch, hoạt động giáo dục đến các nền tảng số. Hà Nội hoàn toàn có thể xây dựng những bộ sản phẩm sáng tạo lấy cảm hứng từ Khuê Văn Các nhưng được diễn giải theo ngôn ngữ đương đại, để lớp trẻ cảm thấy gần gũi, tự hào và muốn sử dụng. Đó mới là cách để biểu tượng sống trong đời sống hôm nay, thay vì chỉ tồn tại như một hình ảnh trang trọng nhưng xa cách.

Cùng với đó, cần đặt Khuê Văn Các trong mạch phát triển của công nghệ và quản trị thông minh. Những chương trình trải nghiệm số tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, các không gian trưng bày, tour đêm, ứng dụng dữ liệu số, công nghệ kể chuyện di sản… đều là những hướng đi rất đáng khích lệ. Gần đây, Hà Nội cũng đã đặt ra nhiều hoạt động kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám và dự kiến thành lập Quỹ Khuê Văn Các, cho thấy xu hướng không chỉ bảo tồn tĩnh mà còn kích hoạt di sản như một nguồn lực sáng tạo.

Tôi cho rằng tinh thần đúng ở đây là: đô thị thông minh không chỉ là thành phố nhiều công nghệ, mà là thành phố biết dùng công nghệ để làm cho di sản sống động hơn, dễ tiếp cận hơn, truyền cảm hứng hơn. Và trong logic ấy, Khuê Văn Các có thể trở thành một hạt nhân biểu tượng cho Hà Nội sáng tạo dựa trên chiều sâu văn hiến.

Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, theo ông, Hà Nội có cần thêm biểu tượng mới hay nên tiếp tục khẳng định các biểu tượng truyền thống?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng Hà Nội không thiếu hình ảnh đẹp, cũng không thiếu những công trình mới có thể trở thành điểm nhấn. Nhưng giữa "điểm nhấn" và "biểu tượng" là hai câu chuyện khác nhau. Một thành phố hoàn toàn có thể có thêm những biểu tượng phụ, những dấu ấn mới của thời đại mới, phản ánh tinh thần sáng tạo, hội nhập, xanh, thông minh. Tuy nhiên, biểu tượng cốt lõi của Thủ đô thì nên được giữ với tính ổn định cao. Sự ổn định ấy không phải là bảo thủ, mà là điều kiện để căn tính đô thị không bị phân mảnh.

Với Hà Nội, Khuê Văn Các đã được lựa chọn từ trước, được xã hội chấp nhận rộng rãi và hiện nay được xác lập rõ trong Luật Thủ đô 2024. Vì thế, điều quan trọng hơn việc đi tìm một biểu tượng mới là làm sao để biểu tượng hiện có được sống mạnh hơn trong đời sống đương đại.

Nói như vậy không có nghĩa Hà Nội khép lại trước cái mới. Trái lại, Hà Nội cần thêm nhiều hình ảnh mới của thời đại mới: các không gian sáng tạo, những công trình xanh, những trung tâm tri thức, những biểu tượng mềm của thành phố học tập, thành phố sáng tạo. Nhưng tất cả những điều đó nên được phát triển trên nền các biểu tượng truyền thống đã được thử thách qua thời gian. Một đô thị lớn không nên "đánh đổi" ký ức lấy sự mới lạ. Điều cần là tạo nên một hệ biểu tượng nhiều tầng: tầng cốt lõi là truyền thống, tầng phát triển là hiện đại. Khi đó, Hà Nội vừa có chiều sâu của nghìn năm văn hiến, vừa có sinh khí của một đô thị toàn cầu đang vươn lên.

Ông kỳ vọng gì từ việc quy định biểu tượng Thủ đô trong Luật Thủ đô (sửa đổi) lần này?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Điều tôi kỳ vọng lớn nhất là quy định này không chỉ dừng ở ý nghĩa khẳng định, mà phải mở ra một cách tiếp cận mới đối với văn hóa Thủ đô: Văn hóa không đứng ngoài phát triển, mà trở thành nền tảng định hướng phát triển. Khi pháp luật đã xác định biểu tượng của Thủ đô là Khuê Văn Các, thì từ đó cần hình thành một hệ chính sách và hành động tương xứng: Bảo tồn tốt hơn di tích gốc, chuẩn hóa việc sử dụng biểu tượng, đẩy mạnh giáo dục công dân về lịch sử - văn hóa Thăng Long, phát triển các sản phẩm sáng tạo gắn với biểu tượng ấy và quan trọng nhất là đưa tinh thần của Khuê Văn Các - tinh thần hiếu học, trọng hiền tài, trọng văn hóa thấm vào quản trị đô thị.

Tôi cũng kỳ vọng quy định này sẽ góp phần nâng cao vị thế hình ảnh Hà Nội trong mắt bạn bè quốc tế. Một Thủ đô muốn đi xa cần có câu chuyện riêng để kể với thế giới. Khuê Văn Các cho Hà Nội một câu chuyện rất đẹp: Đây là thành phố của tri thức, của văn hiến, của chiều sâu lịch sử, nhưng cũng là thành phố biết đổi mới từ nền tảng ấy. Nếu làm tốt, biểu tượng này sẽ không chỉ hiện diện trong các nghi thức hay văn bản pháp lý, mà sẽ trở thành nguồn cảm hứng cho chiến lược phát triển đô thị sáng tạo, du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa và ngoại giao văn hóa của Hà Nội trong giai đoạn mới. Và khi đó, quy định trong luật sẽ thực sự đi vào cuộc sống bằng con đường bền vững nhất: con đường của niềm tự hào và sự đồng thuận xã hội.

Xin cảm ơn ông!

Minh Anh (thực hiện)