Luật Thủ đô (sửa đổi): Đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào vị trí trụ cột phát triển

Mở đường cho mô hình phát triển dựa trên tri thức và công nghệ

Một trong những điểm nổi bật của Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) là việc định vị lại vai trò của Hà Nội trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Nếu như Luật Thủ đô năm 2024 đã xác định Thủ đô là trung tâm lớn về khoa học và công nghệ, thì lần sửa đổi này tiếp tục nâng tầm, bổ sung định hướng phát triển Hà Nội trở thành trung tâm lớn về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

PGS. TS Vũ Văn Tích, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhận định, điểm khác biệt quan trọng của dự thảo lần này là cách tiếp cận tích hợp giữa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong cùng một hệ thống quản trị. Điều này đánh dấu sự thay đổi căn bản so với trước đây, khi các lĩnh vực này thường được điều chỉnh rời rạc bởi các luật chuyên ngành riêng biệt.

Cách tiếp cận tích hợp không chỉ mang ý nghĩa về mặt chính sách mà còn mở ra khả năng hình thành các ngành công nghiệp mới dựa trên tri thức và công nghệ. Đây chính là nền tảng để Hà Nội chuyển đổi mô hình tăng trưởng, từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, dựa vào năng suất, đổi mới và sáng tạo.

Đáng chú ý, dự thảo Luật đã thể hiện rõ tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó xác định khoa học, công nghệ là "tư liệu sản xuất mới", đổi mới sáng tạo là "phương thức sản xuất mới" và chuyển đổi số là "quan hệ sản xuất mới".

Điều này cho thấy khoa học, công nghệ không còn là lĩnh vực hỗ trợ mà đã trở thành động lực cốt lõi, chi phối toàn bộ quá trình phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Thể chế hóa tầm nhìn dài hạn, tạo không gian phát triển mới

Việc sửa đổi Luật Thủ đô không chỉ nhằm bổ sung chính sách mà còn hướng tới xây dựng một nền tảng thể chế mang tính chiến lược, gắn với tầm nhìn dài hạn.

Tại buổi làm việc ngày 10/1 với Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội về: việc xây dựng quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Nghị quyết thay thế Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5/5/2022 của Bộ Chính trị và sửa đổi Luật Thủ đô 2024; mô hình phát triển kinh tế - xã hội dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số gắn với giải pháp chiến lược thúc đẩy tăng trưởng hai con số, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu xác định hoàn thiện thể chế phát triển Thủ đô là "khâu đột phá then chốt", có ý nghĩa quyết định đối với tốc độ và chất lượng phát triển lâu dài.

Theo đó, việc sửa đổi Luật Thủ đô cần được tiếp cận với tư duy đổi mới, trao quyền mạnh hơn cho chính quyền Thủ đô, gắn với phân cấp, phân quyền và trách nhiệm giải trình rõ ràng theo phương châm: "Hà Nội quyết – Hà Nội làm – Hà Nội chịu trách nhiệm".

Cùng quan điểm này, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh cho rằng Luật cần tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội chủ động hơn trong phát triển, đồng thời thể chế hóa đầy đủ các chủ trương lớn của Đảng, đặc biệt là các định hướng trong Nghị quyết Đại hội XIV.

Một điểm quan trọng khác là dự thảo Luật gắn chặt với Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, coi đây là căn cứ pháp lý cao nhất để tổ chức không gian phát triển.

Cách tiếp cận này giúp khắc phục tình trạng chồng chéo quy hoạch, đồng thời bảo đảm tính ổn định và nhất quán trong phát triển đô thị. Quy hoạch chỉ được điều chỉnh trong những trường hợp đặc biệt, nhằm tránh việc điều chỉnh tùy tiện, gây phá vỡ định hướng dài hạn.

Bên cạnh đó, Luật cũng mở rộng không gian phát triển theo hướng đa chiều, bao gồm không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian tầm cao, tạo điều kiện khai thác hiệu quả tài nguyên đô thị và phát triển hạ tầng đồng bộ.

Đổi mới quản trị đô thị dựa trên dữ liệu và công nghệ số

Một trong những nội dung được đánh giá mang tính đột phá của dự thảo Luật là đổi mới phương thức quản trị đô thị theo hướng hiện đại, dựa trên công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo.

Theo các chuyên gia, việc chuyển từ "quản lý theo sự vụ" sang "điều hành theo dữ liệu và dự báo" sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản trị, đồng thời giải quyết các "điểm nghẽn" lớn trong phát triển đô thị.

Dự thảo Luật đặt nền móng cho chính quyền số thông qua việc xây dựng nền hành chính số, công vụ số, hệ thống dữ liệu dùng chung và cơ chế chia sẻ dữ liệu công tư. Đồng thời, các quy định về an toàn dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quản lý rủi ro khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo cũng được chú trọng, nhằm bảo đảm niềm tin xã hội trong quá trình chuyển đổi số. Đây được xem là bước đi quan trọng để Hà Nội tiến tới xây dựng đô thị thông minh, lấy người dân làm trung tâm, phù hợp với xu hướng quản trị hiện đại trên thế giới.

Cơ chế đột phá thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Không chỉ dừng lại ở định hướng, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) còn đề xuất hàng loạt cơ chế cụ thể nhằm thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Một trong những nội dung đáng chú ý là cho phép thành phố sử dụng ngân sách để hỗ trợ các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp khoa học công nghệ trong việc xây dựng phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm nghiên cứu và phát triển.

Đồng thời, các tổ chức khoa học công nghệ công lập được phép thành lập doanh nghiệp; giảng viên, nhà khoa học có thể tham gia sở hữu, điều hành doanh nghiệp, qua đó thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Dự thảo Luật cũng đề xuất thành lập Quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cùng với quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách nhà nước, hoạt động theo nguyên tắc thị trường và chấp nhận rủi ro.

Về ưu đãi, nhiều chính sách tài chính được đưa ra như miễn, giảm thuế đối với hoạt động khoa học công nghệ, cho phép doanh nghiệp trích tối đa 25% thu nhập tính thuế để lập quỹ phát triển khoa học công nghệ, hoặc áp dụng mức khấu trừ chi phí tối thiểu 200% đối với hoạt động đầu tư cho đổi mới sáng tạo... Những chính sách này được kỳ vọng sẽ tạo ra môi trường thuận lợi cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phát triển mạnh mẽ, từ đó thúc đẩy hình thành các ngành kinh tế mới.

Với hàng loạt cơ chế mới về phân quyền, tài chính, quy hoạch và khoa học công nghệ, Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ hướng tới phát triển Hà Nội mà còn có ý nghĩa rộng lớn hơn.

Theo nhiều chuyên gia, nếu được thiết kế đủ mạnh và triển khai hiệu quả, Luật Thủ đô có thể trở thành một "phòng thí nghiệm thể chế", nơi thử nghiệm các mô hình chính sách mới trước khi nhân rộng ra cả nước.

PGS. TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng Luật phải tương xứng với vị thế của Thủ đô và tạo ra những cơ chế đủ mạnh để Hà Nội vươn lên trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực.

Ở góc độ vĩ mô, việc sửa đổi Luật Thủ đô còn góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành đô thị "Xanh – Văn hiến – Thông minh – Hiện đại", có sức cạnh tranh quốc tế và đóng vai trò dẫn dắt phát triển của cả nước.

Kỳ vọng về cú hích phát triển trong giai đoạn mới

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều yêu cầu và thách thức, việc sửa đổi Luật Thủ đô được xem là bước đi tất yếu nhằm tháo gỡ các "điểm nghẽn" thể chế và tạo động lực phát triển mới.

Không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện khung pháp lý, dự thảo Luật còn thể hiện rõ tư duy chuyển từ quản lý sang kiến tạo phát triển, từ kiểm soát sang thúc đẩy đổi mới và sáng tạo.

Nếu được thông qua và triển khai hiệu quả, Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ không chỉ tạo cú hích cho Hà Nội mà còn góp phần định hình mô hình phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cho cả nước, đưa Thủ đô thực sự trở thành trung tâm dẫn dắt trong "kỷ nguyên vươn mình" của dân tộc.

Thùy Chi