Luật Thủ đô (sửa đổi) – bước ngoặt trong tháo gỡ ‘điểm nghẽn’ kiểm soát ô nhiễm làng nghề

Bài toán ô nhiễm môi trường làng nghề

Thực tế tại nhiều làng nghề cho thấy hoạt động sản xuất xen lẫn khu dân cư tạo ra áp lực lớn đối với môi trường sống. Tại xưởng sản xuất gỗ của gia đình ông Nguyễn Văn Ân ở làng nghề Phùng Xá, xã Tây Phương, gần chục người thợ miệt mài hoàn thiện các sản phẩm gỗ mỹ nghệ. Bụi gỗ từ máy móc và nguyên liệu bay mù mịt trong không gian làm việc. Nhiều người lao động thậm chí không sử dụng khẩu trang để ngăn bụi mịn. Phía sau xưởng, các loại gỗ tạp và gỗ phế liệu được chất đống, đặt sát dòng chảy của con mương bên cạnh.

Tình trạng này không chỉ diễn ra tại làng nghề Phùng Xá mà còn phổ biến ở nhiều làng nghề khác trên địa bàn thành phố. Tại xã Hát Môn, ô nhiễm môi trường từ hoạt động sản xuất cơ khí, phun sơn, mạ kẽm hay sản xuất vật liệu xây dựng đã trở thành mối quan tâm lớn của người dân địa phương.

Ông Lý Hoàng Kiên, Chủ tịch UBND xã Hát Môn cho biết, cuối năm 2025, chính quyền xã đã tổ chức đối thoại với người dân về nhiều vấn đề, trong đó có nội dung ô nhiễm môi trường tại các hộ sản xuất và cơ sở gia công trong khu dân cư. Những hoạt động này khiến không khí và nguồn nước bị ô nhiễm, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và đời sống của người dân. Trước thực trạng đó, lãnh đạo xã đã tiếp thu ý kiến và giao bộ phận chuyên môn nghiên cứu giải pháp, trong đó mục tiêu lâu dài là vận động các cơ sở sản xuất chuyển ra cụm công nghiệp (CCN) của địa phương.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, toàn thành phố hiện có khoảng 1.350 làng nghề, trong đó 334 làng nghề, nghề truyền thống và làng nghề truyền thống đã được UBND thành phố công nhận. Bên cạnh những đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế, các làng nghề cũng đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường.

Thống kê cho thấy Hà Nội hiện có 139 làng nghề gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, 91 làng nghề gây ô nhiễm. Kết quả điều tra môi trường tại các làng nghề cho thấy trong nước thải có các chỉ số COD, BOD, Nitrat, Amoni vượt giới hạn nhiều lần; trong khi đó, nồng độ bụi PM2.5, PM10 trong không khí vượt mức cho phép từ 1,4 đến 6,7 lần. Đáng chú ý, 46% số làng nghề có môi trường bị ô nhiễm nặng do nước thải sản xuất xả thẳng ra môi trường mà không qua hệ thống xử lý.

Những con số này cho thấy ô nhiễm làng nghề đã trở thành một trong những "điểm nghẽn" lớn đối với mục tiêu phát triển bền vững của Thủ đô.

Cơ chế mới từ Luật Thủ đô

Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5/5/2025 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ yêu cầu: tạo chuyển biến rõ nét trong công tác bảo vệ môi trường, hướng tới xây dựng Thủ đô xanh, sạch, đẹp và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh đó, việc Luật Thủ đô 2024 chính thức có hiệu lực đã tạo ra hành lang pháp lý quan trọng để Hà Nội triển khai các chính sách đặc thù, đặc biệt là trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và phát triển làng nghề.

Theo TS Dương Thị Thanh Mai, chuyên viên cao cấp, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp), Luật Thủ đô đã trao cho chính quyền thành phố mức độ phân quyền mạnh mẽ và toàn diện. Nhờ đó, Hà Nội có thêm thẩm quyền, công cụ và điều kiện để triển khai các chính sách đặc thù, trong đó có các giải pháp xử lý ô nhiễm môi trường tại các làng nghề.

Một trong những cơ chế quan trọng được quy định tại điểm c, khoản 2, Điều 28 Luật Thủ đô là khuyến khích di dời các cơ sở sản xuất trong khu dân cư và làng nghề nông thôn vào các khu sản xuất tập trung. Đây được xem là giải pháp căn cơ nhằm giảm áp lực môi trường do hoạt động sản xuất gây ra.

Luật sư Nguyễn Hải Yến (Đoàn luật sư TP. Hà Nội) phân tích, việc thể chế hóa các chủ trương của Nghị quyết số 15-NQ/TW trong Luật Thủ đô đã giúp thành phố có cơ sở pháp lý vững chắc để triển khai chính sách di dời các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư. Điều này không chỉ góp phần giảm ô nhiễm môi trường mà còn cải thiện điều kiện sống của người dân.

Trên thực tế, nhiều dự án cụm công nghiệp đã và đang được triển khai nhằm hiện thực hóa chủ trương này. Điển hình là Dự án Cụm công nghiệp Song Phượng tại xã Đan Phượng với quy mô 6,67ha. Dự án được triển khai trong thời điểm Luật Thủ đô có hiệu lực, góp phần giải quyết nhu cầu mặt bằng sản xuất cho các cơ sở công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, đồng thời tạo điều kiện để các cơ sở trong làng nghề chuyển vào khu sản xuất tập trung với hạ tầng đồng bộ.

Bên cạnh đó, Hà Nội cũng đang thúc đẩy triển khai nhiều dự án cụm công nghiệp khác như CCN Thanh Đa tại xã Hát Môn, CCN Võng Xuyên, CCN Liên Hiệp (giai đoạn 2), CCN Nam Phúc Thọ (giai đoạn 1), CCN Tam Hiệp và CCN Long Xuyên.

Song song với việc xây dựng hạ tầng, năm 2025, Hà Nội đã ban hành kế hoạch triển khai công tác bảo vệ môi trường, trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ tiếp tục xây dựng các cụm công nghiệp để tách các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư. Thành phố cũng tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm môi trường tại các khu công nghiệp, cụm công nghiệp và làng nghề; đồng thời kiểm soát chặt chẽ các nguồn chất thải nguy hại.

Tạo nền tảng cho phát triển làng nghề bền vững

Hà Nội được xem là "đất trăm nghề" với số lượng làng nghề lớn nhất cả nước. Theo thống kê, toàn thành phố hiện có khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó 337 làng nghề, nghề truyền thống và làng nghề truyền thống đã được UBND thành phố công nhận.

Các làng nghề không chỉ góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân, mà còn đóng vai trò quan trọng trong thực hiện Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) và xây dựng nông thôn mới.

Hiện nay, khoảng 100 làng nghề và làng có nghề của Hà Nội tham gia OCOP với 929 trong tổng số 3.463 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên. Thành phố cũng đã công nhận 10 mô hình Trung tâm thiết kế sáng tạo, giới thiệu, quảng bá và bán sản phẩm OCOP gắn với du lịch; đồng thời hình thành 70 cụm công nghiệp, trong đó có 25 cụm công nghiệp làng nghề, thu hút hơn 4.000 cơ sở sản xuất và tạo việc làm cho gần 80.000 lao động.

Trong lĩnh vực du lịch, Hà Nội đã công nhận 55 điểm du lịch và khu du lịch cấp thành phố, trong đó có 26 điểm gắn với làng nghề và 7 làng nghề được công nhận là điểm du lịch làng nghề.

Sản phẩm thủ công mỹ nghệ của các làng nghề Hà Nội hiện đã xuất khẩu tới 89 quốc gia và vùng lãnh thổ, như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc. Tổng doanh thu từ hoạt động làng nghề đạt trên 24.000 tỷ đồng mỗi năm.

Đặc biệt, hai làng nghề gốm sứ Bát Tràng và lụa Vạn Phúc đã được Hội đồng Thủ công thế giới công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu, mở ra nhiều cơ hội quảng bá, xúc tiến thương mại và phát triển du lịch.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, hoạt động làng nghề vẫn đối mặt với nhiều hạn chế như công nghệ sản xuất lạc hậu, ô nhiễm môi trường, thiếu nguyên liệu sản xuất, nguồn nhân lực già hóa và việc ứng dụng khoa học công nghệ còn hạn chế.

Trong bối cảnh đó, Luật Thủ đô 2024 cùng với các chính sách của thành phố đang được kỳ vọng tạo ra nền tảng mới cho phát triển làng nghề. Việc ban hành Nghị quyết của HĐND thành phố Hà Nội về chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát triển làng nghề đã đưa ra nhiều cơ chế cụ thể.

Theo đó, các nghệ nhân được phong tặng danh hiệu sẽ được hỗ trợ một lần với mức 40 triệu đồng đối với Nghệ nhân Nhân dân, 30 triệu đồng đối với Nghệ nhân Ưu tú và 20 triệu đồng đối với Nghệ nhân Hà Nội. Ngoài ra, nghệ nhân tham gia truyền dạy nghề được hỗ trợ 500.000 đồng/người/buổi đối với Nghệ nhân Nhân dân và 300.000 đồng/người/buổi đối với Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân Hà Nội.

Đối với các cơ sở sản xuất, thành phố hỗ trợ 50% kinh phí đầu tư máy móc, thiết bị, dây chuyền sản xuất mới nhưng không quá 500 triệu đồng/dự án.

Đặc biệt, các cơ sở sản xuất phải di dời khỏi khu dân cư sẽ được hỗ trợ nhiều chính sách ưu đãi như hỗ trợ chi phí tháo dỡ và vận chuyển 50.000 đồng/m² nhà xưởng, tối đa 500 triệu đồng/cơ sở, miễn tiền thuê đất 10 năm, giảm 50% tiền thuê đất cho thời gian còn lại, cùng nhiều chính sách ưu đãi thuế và hỗ trợ lãi suất vay vốn.

Những cơ chế này được kỳ vọng sẽ tạo động lực mạnh mẽ để các cơ sở sản xuất chuyển dịch sang mô hình sản xuất tập trung, hiện đại và thân thiện với môi trường.

Trong dài hạn, Luật Thủ đô không chỉ góp phần tháo gỡ "điểm nghẽn" ô nhiễm môi trường làng nghề mà còn mở ra hướng đi mới cho phát triển kinh tế làng nghề gắn với công nghiệp văn hóa, du lịch và đổi mới sáng tạo, qua đó đưa các làng nghề Hà Nội vươn xa hơn trên bản đồ kinh tế và văn hóa thế giới.

Thùy Chi