Hà Nội kiểm kê di sản trước khi di dời các cơ sở khỏi nội đô
(Chinhphu.vn) - Luật Thủ đô 2026 quy định việc kiểm kê di sản văn hóa đối với công trình, hạng mục công trình trước khi di dời các cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc và cơ sở hoạt động sự nghiệp không phù hợp quy hoạch. Quy định này giúp Hà Nội có thêm cơ sở nhận diện, bảo vệ những giá trị kiến trúc, lịch sử trong quá trình sắp xếp lại không gian đô thị.

Việc xác định giá trị của các công trình trước khi thực hiện di dời vì thế có ý nghĩa đối với công tác quản lý, sử dụng quỹ đất sau này. Ảnh: Chinhphu.vn/ Anh Trung
Việc di dời các cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc ra khỏi khu vực nội đô Hà Nội đã được đặt ra từ nhiều năm trước. Thành phố cần thêm quỹ đất cho hạ tầng giao thông, trường học, công viên và các công trình phục vụ cộng đồng. Tuy nhiên, một số cơ sở dự kiến di dời có lịch sử hình thành lâu đời, gắn với những giai đoạn phát triển của Thủ đô.
Trong khuôn viên những cơ sở này có thể còn lưu giữ nhà xưởng cũ, công trình kiến trúc, hiện vật hoặc những dấu tích phản ánh đời sống sản xuất, văn hóa của Hà Nội qua từng thời kỳ. Việc xác định giá trị của các công trình trước khi thực hiện di dời vì thế có ý nghĩa đối với công tác quản lý, sử dụng quỹ đất sau này.
Luật Thủ đô số 02/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã quy định cụ thể trách nhiệm kiểm kê di sản văn hóa trong quá trình di dời các cơ sở không phù hợp quy hoạch. Theo khoản 4 Điều 10, UBND thành phố Hà Nội có thẩm quyền quyết định danh mục, lộ trình và biện pháp di dời cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp tại đô thị trung tâm và những khu vực khác không phù hợp với Quy hoạch tổng thể Thủ đô, quy hoạch đô thị và nông thôn của Thành phố.
Quy định này không áp dụng đối với trụ sở làm việc của cơ quan Đảng, cơ quan nhà nước, cơ quan Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và tổ chức chính trị - xã hội ở Trung ương. Đáng chú ý, điểm b khoản 5 Điều 10 giao Chủ tịch UBND Thành phố thẩm quyền tổ chức kiểm kê di sản văn hóa đối với công trình, hạng mục công trình trước khi thực hiện di dời.
Nhận diện giá trị kiến trúc trước khi chuyển đổi công năng
Đối với một đô thị có lịch sử lâu đời như Hà Nội, nhiều công trình được xây dựng để phục vụ hoạt động sản xuất, nghiên cứu hoặc quản lý hành chính đã trở thành một phần của cảnh quan đô thị. Giá trị của những công trình này có thể nằm ở đặc điểm kiến trúc, kỹ thuật xây dựng, lịch sử hình thành hoặc mối liên hệ với đời sống của cộng đồng dân cư.
Một nhà máy cũ có thể lưu giữ dấu tích của quá trình phát triển công nghiệp. Một cơ sở nghiên cứu hoặc công trình công cộng được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước cũng có thể mang những đặc điểm kiến trúc đáng quan tâm.
Tuy nhiên, giá trị văn hóa, lịch sử của từng công trình cần được xác định thông qua hoạt động kiểm kê, đánh giá chuyên môn và các thủ tục pháp lý có liên quan. Việc kiểm kê trước khi di dời giúp cơ quan quản lý có thông tin về hiện trạng công trình, những hạng mục có giá trị và các yếu tố cần lưu ý khi xây dựng phương án sử dụng đất. Trên cơ sở đó, Thành phố có thể xem xét giải pháp bảo tồn, cải tạo hoặc tổ chức không gian phù hợp đối với từng địa điểm.
Đối với những công trình có giá trị, việc nghiên cứu phương án sử dụng sau di dời cần gắn với yêu cầu bảo vệ các yếu tố lịch sử, kiến trúc đã được xác định. Trong khi đó, những khu đất không có công trình thuộc diện cần bảo vệ có thể được xem xét bố trí các chức năng đô thị phù hợp quy hoạch.
Cách tiếp cận này đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý quy hoạch, xây dựng, văn hóa và đơn vị đang quản lý, sử dụng công trình. Quá trình kiểm kê cũng cần làm rõ ranh giới, hiện trạng và tình trạng pháp lý của từng hạng mục để phục vụ việc lập phương án di dời, quản lý tài sản và sử dụng đất.


Phường Dương Nội chủ động thực hiện lộ trình di dời cơ sở sản xuất. Ảnh: Đỗ Duẩn
Gắn di dời với cải tạo, chỉnh trang đô thị
Luật Thủ đô 2026 đặt việc di dời các cơ sở không phù hợp quy hoạch trong tổng thể công tác tổ chức lại không gian phát triển của Thành phố. Theo Điều 10, trên địa bàn Hà Nội chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô, tích hợp và thay thế Quy hoạch Thủ đô, Quy hoạch chung Thủ đô. Quy hoạch này có giá trị pháp lý như quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung thành phố theo quy định của pháp luật.
Việc xác định các cơ sở cần di dời vì thế phải căn cứ định hướng phát triển không gian và các quy hoạch có liên quan. Đối với khu vực đô thị trung tâm, yêu cầu đặt ra là từng bước khắc phục tình trạng quá tải hạ tầng, thiếu không gian công cộng và sử dụng đất chưa phù hợp với nhu cầu phát triển. Những khu đất sau di dời có thể tạo điều kiện bổ sung các công trình phục vụ dân sinh, tùy theo quy hoạch được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Tuy nhiên, mỗi địa điểm có đặc điểm riêng về diện tích, vị trí, hiện trạng xây dựng và khả năng kết nối hạ tầng. Việc lựa chọn chức năng sử dụng cần dựa trên nhu cầu của khu vực, khả năng đáp ứng của hạ tầng và các yêu cầu bảo tồn đã được xác định. Đối với những công trình có giá trị kiến trúc, lịch sử, phương án cải tạo và khai thác cần được nghiên cứu cùng với phương án sử dụng đất. Đây là cơ sở để kết hợp chỉnh trang đô thị với gìn giữ những dấu tích có ý nghĩa đối với Thủ đô.
Luật Thủ đô 2026 còn trao UBND Thành phố thẩm quyền quy định yêu cầu, điều kiện, hồ sơ quản lý, biện pháp bảo vệ, bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích và cải tạo công trình kiến trúc có giá trị, trừ di tích, di sản được UNESCO công nhận hoặc ghi danh.
Theo Điều 15, Thành phố cũng có thẩm quyền quy định cơ chế hợp tác công - tư trong quản lý, khai thác, sử dụng công trình kiến trúc có giá trị. Những quy định này tạo thêm cơ sở pháp lý để Hà Nội nghiên cứu phương án bảo vệ và phát huy giá trị công trình sau khi hoàn thành việc di dời, phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
Việc kiểm kê di sản và việc quyết định phương án sử dụng công trình là những bước có nội dung, yêu cầu pháp lý riêng. Kết quả kiểm kê sẽ cung cấp thông tin phục vụ quá trình xem xét, đánh giá và lựa chọn phương án phù hợp.
Đối với những công trình có yếu tố lịch sử, kiến trúc cần bảo vệ, cơ quan quản lý phải tiếp tục thực hiện các thủ tục liên quan theo quy định pháp luật.

Việc xác định các cơ sở cần di dời phải căn cứ định hướng phát triển không gian và các quy hoạch có liên quan. Ảnh: Anh Trung
Chuẩn bị phương án sử dụng quỹ đất ngay từ đầu
Một trong những vấn đề cần quan tâm khi triển khai di dời là việc chuẩn bị phương án sử dụng cơ sở nhà, đất sau khi đơn vị chuyển đến địa điểm mới. Nếu việc di dời và quy hoạch sử dụng đất được nghiên cứu tách rời, quá trình triển khai có thể kéo dài, ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác nguồn lực đất đai.
Bởi vậy, việc lập danh mục các cơ sở cần di dời cần gắn với đánh giá hiện trạng sử dụng đất, tình trạng tài sản, yêu cầu bảo tồn và định hướng phát triển của từng khu vực. Đối với những địa điểm có công trình kiến trúc giá trị, kết quả kiểm kê di sản là một trong những cơ sở quan trọng để nghiên cứu phương án quản lý và sử dụng.
Đối với các khu đất dự kiến bố trí trường học, công viên hoặc công trình công cộng, cần xem xét nhu cầu thực tế của dân cư, khả năng kết nối giao thông và điều kiện hạ tầng xung quanh. Quá trình này cũng cần bảo đảm việc quản lý, xử lý tài sản công và đất đai theo đúng thẩm quyền, trình tự pháp luật.

Đại học Bách khoa Hà Nội chủ trương bảo tồn nguyên trạng công trình trong quá trình dịch chuyển. Ảnh: HUST
Với cơ chế được Luật Thủ đô 2026 trao, Hà Nội có thêm điều kiện chủ động trong việc xác định danh mục, lộ trình và biện pháp di dời những cơ sở không còn phù hợp quy hoạch. Cùng với đó, yêu cầu kiểm kê di sản trước khi di dời giúp việc sắp xếp lại không gian đô thị có thêm căn cứ về văn hóa, lịch sử và kiến trúc.
Trong quá trình phát triển, Hà Nội cần bổ sung hạ tầng và những không gian phục vụ đời sống dân cư, đồng thời gìn giữ các công trình có giá trị đã được hình thành qua nhiều giai đoạn.
Việc chuẩn bị đầy đủ thông tin về hiện trạng, giá trị công trình và phương án sử dụng đất ngay từ đầu sẽ góp phần nâng cao chất lượng các quyết định di dời, cải tạo và chỉnh trang đô thị, đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài của Thủ đô.
Minh Anh