Hà Nội: Làm mới nghệ thuật truyền thống trong đời sống đương đại

 Nghệ thuật truyền thống tìm cách tiếp cận khán giả mới

Lần đầu tiên, tuồng, chèo và cải lương cùng xuất hiện trong một cấu trúc dàn dựng thống nhất tại "Chương trình tạp kỹ: Bí mật triều đại phép thuật". Sự kết hợp này không chỉ mang ý nghĩa trình diễn mà còn là một thử nghiệm về cách tiếp cận khán giả đối với sân khấu truyền thống trong bối cảnh công nghiệp văn hóa.

Chương trình do Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam phối hợp cùng dự án Hạ Hồi thực hiện, hướng tới việc tìm kiếm mô hình biểu diễn mới thay vì chỉ dừng ở các vở diễn riêng lẻ.

Thay vì tách biệt từng loại hình, ê-kíp đặt tuồng, chèo và cải lương vào cùng một mạch kể chuyện. Mỗi loại hình vẫn giữ đặc trưng riêng: tuồng mang tính ước lệ, bi tráng; chèo hóm hỉnh, dân gian; cải lương giàu cảm xúc và tâm lý. Tuy nhiên, sự kết hợp này cũng đặt ra câu hỏi về mức độ liên kết: liệu đây có phải một hình thức biểu đạt mới, hay vẫn chủ yếu là sự sắp xếp các trích đoạn trong cùng không gian?

Các trích đoạn được lựa chọn nhằm làm rõ bản sắc từng loại hình. Tuồng với "Ôn Đình chém Tá" nhấn vào hình thể và tính biểu tượng; chèo "Phù thủy sợ ma" tạo tiếng cười dân gian; cải lương "Khát vọng Đắc Kỷ" khai thác bi kịch nội tâm. Khi đặt cạnh nhau, sự khác biệt trở nên rõ nét, nhưng tính hòa trộn về ngôn ngữ sân khấu vẫn còn hạn chế.

Theo NSND Lê Tuấn Cường, Giám đốc Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam, Chỉ đạo nghệ thuật chương trình cho biết, việc đưa tuồng, chèo và cải lương cùng xuất hiện trên một sân khấu không nhằm xóa nhòa ranh giới giữa các loại hình mà để tôn vinh những giá trị đặc sắc của từng bộ môn. Mỗi loại hình đều sở hữu hệ mỹ học, ngôn ngữ biểu đạt và bản sắc riêng, vì vậy ê-kíp đã lựa chọn những trích đoạn tiêu biểu nhất để giới thiệu tới công chúng trong một cấu trúc dàn dựng thống nhất.

"Trải qua nhiều thế hệ, nghệ thuật truyền thống vẫn luôn hiện diện bền bỉ trong đời sống văn hóa dân tộc, trở thành một phần quan trọng trong dòng chảy lịch sử và bản sắc Việt Nam. Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước ngày càng quan tâm đến phát triển văn hóa, những mô hình sáng tạo như chương trình được kỳ vọng sẽ góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại, đặc biệt là thế hệ trẻ", NSND Lê Tuấn Cường nhấn mạnh.

Theo bạn Bùi Yến Linh, Trưởng nhóm Truyền thông Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam, Trưởng Ban tổ chức chương trình, Chương trình tạp kỹ: Bí mật triều đại phép thuật được xây dựng với mong muốn đưa sân khấu truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ. Thông qua việc đặt tuồng, chèo và cải lương trong cùng một không gian biểu diễn, ê-kíp kỳ vọng khán giả có cơ hội nhận diện rõ hơn những đặc trưng riêng của từng loại hình, đồng thời cảm nhận được sự phong phú của di sản sân khấu Việt Nam. Đây cũng là nỗ lực tìm kiếm những phương thức thể hiện mới, phù hợp với nhịp sống đương đại nhưng vẫn tôn trọng các giá trị cốt lõi của nghệ thuật truyền thống.

Trong mùa diễn đầu tiên, chương trình mở ra một thế giới giàu màu sắc huyền ảo, nơi những màn biến hóa liên tiếp dẫn dắt khán giả bước vào hành trình khám phá đầy bất ngờ. Càng đi sâu vào câu chuyện, ranh giới giữa thực và ảo càng trở nên mong manh, kéo theo hàng loạt bí ẩn chưa có lời giải. Những nút thắt được tạo dựng liên tục khiến người xem không ngừng đặt câu hỏi về bản chất của sự thật và những bí mật đang ẩn giấu phía sau triều đại phép thuật.

 Đưa nghệ thuật truyền thống trực tiếp vào đời sống đô thị

Song song với không gian nhà hát, các chương trình biểu diễn ngoài trời như "Âm nhạc cộng đồng" của Nhà hát Cải lương Hà Nội cho thấy một hướng tiếp cận khác: đưa nghệ thuật truyền thống trực tiếp vào đời sống đô thị.

Trong không gian mở giữa lòng Thủ đô, những làn điệu cải lương quen thuộc đã góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ. Từ liên khúc Lý mừng xuân mở màn đến các tiết mục tân cổ như Dòng sông quê em, Dấu chân phía trước, Gợi nhớ quê hương… đêm diễn tạo nên một dòng chảy cảm xúc liền mạch, nơi âm nhạc không chỉ để thưởng thức mà còn gợi nhớ về cội nguồn, ký ức và tình yêu quê hương đất nước. Đặc biệt, trích đoạn Chung sắc mai đào cùng các tiết mục Lời ru đất nước, Hào khí Việt Nam đã tạo điểm nhấn cho chương trình khi kết hợp hài hòa giữa yếu tố sân khấu cải lương truyền thống và tinh thần sử thi hiện đại.

"Âm nhạc cộng đồng" cho thấy sự chuyển biến tiếp cận nghệ thuật truyền thống trở thành một trải nghiệm tự nhiên, gần gũi với người dân. Không còn khoảng cách giữa sân khấu và khán giả, nghệ thuật hiện diện ngay trong nhịp sống thường ngày, nơi người dân có thể gặp một làn điệu dân ca giữa lúc dạo phố hay nghe một bài ca cổ trong không gian mở giữa trung tâm Thủ đô.

Từ hai cách tiếp cận này, cùng những thử nghiệm kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật trên sân khấu và mở rộng biểu diễn ra không gian công cộng, có thể thấy nỗ lực đổi mới, tìm kiếm mô hình phát triển mới cho nghệ thuật sân khấu truyền thống. Tuy nhiên, thách thức đặt ra không chỉ là mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, mà còn phải bảo đảm chiều sâu nghệ thuật, giá trị nguyên bản của tác phẩm trong bối cảnh hình thức biểu diễn ngày càng linh hoạt, tinh gọn và đa dạng.

Việc làm mới nghệ thuật truyền thống, đưa các loại hình nghệ thuật đến gần hơn với đời sống người dân Thủ đô cho thấy Hà Nội đang từng bước cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng hoạt động hay sự xuất hiện dày hơn của các chương trình biểu diễn, mà ở cách các giá trị truyền thống được "dịch chuyển" vào bối cảnh đương đại. Những thử nghiệm có chiều sâu về ngôn ngữ biểu đạt và trải nghiệm khán giả tạo ra sức sống bền vững cho nghệ thuật truyền thống.

Minh Thư