Khai mở không gian ngầm - Dư địa phát triển mới của quy hoạch Thủ đô trong tầm nhìn 100 năm

Mở rộng không gian phát triển theo chiều sâu

Hà Nội đang đứng trước yêu cầu phải tìm kiếm những dư địa phát triển mới khi tốc độ đô thị hóa nhanh, dân số không ngừng gia tăng trong khi quỹ đất ngày càng hạn chế. Trong bối cảnh đó, phát triển không gian ngầm không chỉ là giải pháp về hạ tầng mà còn là định hướng chiến lược nhằm tái cấu trúc không gian đô thị theo hướng hiện đại, bền vững.

Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, thành phố định hướng phát triển theo mô hình "thành phố ba chiều", gồm không gian ngầm, không gian mặt đất và không gian trên cao, đồng thời tích hợp các phương thức giao thông mới và hạ tầng số. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy quy hoạch, giúp Hà Nội khai thác hiệu quả mọi nguồn lực không gian thay vì chỉ phát triển theo chiều ngang như trước đây.

Không gian ngầm được xác định sẽ đảm nhận nhiều chức năng như hệ thống giao thông công cộng, bãi đỗ xe, trung tâm thương mại, hạ tầng kỹ thuật, kho bãi, công trình công cộng và các tiện ích đô thị. Việc phát triển đồng bộ các công trình dưới lòng đất sẽ góp phần giảm áp lực giao thông, tăng diện tích không gian công cộng trên mặt đất, nâng cao chất lượng môi trường sống và tăng khả năng chống chịu của đô thị trước các tác động của biến đổi khí hậu.

Không chỉ dừng ở khai thác không gian dưới mặt đất, quy hoạch còn đặt vấn đề phát triển không gian tầm thấp phục vụ các loại hình giao thông và dịch vụ mới, mở ra hướng tiếp cận hiện đại trong quản lý và sử dụng tài nguyên không gian đô thị.

Hoàn thiện thể chế để khai thác hiệu quả nguồn lực mới

Để hiện thực hóa định hướng phát triển này, Hà Nội đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế tài chính đối với không gian ngầm và không gian tầm thấp.

Mới đây, UBND thành phố đã ban hành Kế hoạch số 285/KH-UBND nhằm triển khai Nghị quyết của HĐND thành phố quy định một số khoản thu từ việc khai thác, sử dụng không gian ngầm và không gian tầm thấp trên địa bàn. Kế hoạch hướng tới mục tiêu đưa các quy định vào thực tiễn một cách đồng bộ, minh bạch, phát huy hiệu quả quản lý và khai thác nguồn lực đô thị, đồng thời góp phần thực hiện Luật Thủ đô và Quy hoạch tổng thể Thủ đô.

Theo đó, thành phố giao các sở, ngành triển khai các thủ tục xác định nghĩa vụ tài chính đối với hoạt động khai thác không gian ngầm theo quy định của pháp luật đất đai; đồng thời nghiên cứu xây dựng cơ chế thu đối với phí kết nối không gian ngầm, phí sử dụng không gian tầm thấp và các khoản thu phát sinh từ giá trị gia tăng của việc khai thác các loại không gian này sau khi quy hoạch được phê duyệt.

Một điểm đáng chú ý là cơ chế tài chính mới không nhằm tạo thêm gánh nặng cho người dân và doanh nghiệp mà hướng tới điều tiết hợp lý phần giá trị gia tăng từ việc khai thác nguồn lực không gian, đồng thời tạo nguồn lực để tái đầu tư cho phát triển hạ tầng đô thị. Thành phố cũng yêu cầu việc tổ chức thực hiện phải công khai, minh bạch, ngăn chặn tình trạng trục lợi chính sách, thất thoát và lãng phí.

Việc từng bước xác lập quyền khai thác, cơ chế quản lý và phương thức thu đối với không gian ngầm được đánh giá là nền tảng quan trọng để thu hút đầu tư, huy động các nguồn lực xã hội và tạo động lực phát triển lâu dài cho Thủ đô.

Học hỏi kinh nghiệm quốc tế để phát triển đô thị đa tầng

Thực tế trên thế giới cho thấy, nhiều đô thị lớn đã coi không gian ngầm là một phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển. Các thành phố như Tokyo (Nhật Bản), Singapore, Seoul (Hàn Quốc), Helsinki (Phần Lan) hay Montreal (Canada) đều xây dựng mạng lưới không gian ngầm quy mô lớn, kết nối hệ thống giao thông công cộng với trung tâm thương mại, bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật và các công trình công cộng. Nhờ khai thác hiệu quả không gian dưới lòng đất, các đô thị này vừa tiết kiệm quỹ đất, vừa nâng cao hiệu quả vận hành đô thị, đồng thời gia tăng khả năng thích ứng trước các hiện tượng thời tiết cực đoan và thiên tai.

Điểm chung của các mô hình thành công là đều có quy hoạch tổng thể dài hạn, hệ thống pháp luật rõ ràng, cơ sở dữ liệu địa chất đầy đủ và cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý. Việc phát triển không gian ngầm luôn được triển khai đồng bộ với quy hoạch giao thông công cộng, phát triển đô thị theo định hướng TOD và chiến lược phát triển kinh tế - xã hội.

Đối với Hà Nội, việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế có ý nghĩa quan trọng, song cần lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện địa chất, lịch sử, văn hóa và đặc điểm phát triển của Thủ đô. Việc phát triển không gian ngầm không chỉ hướng tới xây dựng các công trình riêng lẻ mà phải hình thành một hệ thống kết nối liên hoàn, đồng bộ với toàn bộ cấu trúc đô thị.

Tạo động lực tăng trưởng và nâng cao chất lượng sống đô thị

Các chuyên gia cho rằng, không gian ngầm không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là nguồn lực phát triển mới của Hà Nội trong nhiều thập niên tới.

Việc khai thác hiệu quả không gian dưới lòng đất sẽ giúp tăng khả năng sử dụng đất, giảm áp lực đối với khu vực nội đô, mở rộng không gian cho cây xanh, quảng trường và các công trình công cộng trên mặt đất. Đồng thời, hệ thống giao thông và hạ tầng kỹ thuật ngầm cũng góp phần giảm ùn tắc, nâng cao hiệu quả vận hành đô thị và cải thiện chất lượng môi trường.

Cùng với đó, cơ chế khai thác không gian tầm thấp được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện phát triển các ngành kinh tế mới gắn với công nghệ, thiết bị bay không người lái và các dịch vụ đô thị hiện đại, phù hợp với xu thế phát triển của nhiều thành phố trên thế giới.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, Hà Nội cần tiếp tục đầu tư xây dựng cơ sở dữ liệu không gian ngầm, đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, tăng cường phối hợp giữa các ngành trong công tác quy hoạch, quản lý và cấp phép đầu tư, đồng thời huy động mạnh mẽ nguồn lực xã hội tham gia phát triển hạ tầng.

Bên cạnh lợi ích về hạ tầng và môi trường, phát triển không gian ngầm còn mở ra cơ hội hình thành các cực tăng trưởng kinh tế mới, tạo thêm việc làm và nâng cao giá trị bất động sản tại các khu vực được kết nối đồng bộ với hệ thống giao thông công cộng. Khi các công trình ngầm được quy hoạch bài bản, không gian đô thị sẽ được tổ chức hiệu quả hơn, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô trong quá trình hội nhập và phát triển theo mô hình đô thị hiện đại, đa tầng.

Với tầm nhìn dài hạn cùng những cơ chế đặc thù được trao quyền theo Luật Thủ đô, việc phát triển không gian ngầm được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong mở rộng không gian phát triển, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên đô thị và xây dựng Hà Nội trở thành đô thị hiện đại, thông minh, có khả năng cạnh tranh cao và chất lượng sống ngày càng tốt hơn trong tương lai.

Thùy Chi