Kiểm soát ô nhiễm không khí Hà Nội: Thách thức lớn và yêu cầu hành động quyết liệt

Sáng 6/1, Báo Tiền Phong phối hợp với Trường Đại học công nghệ Giao thông - Vận tải, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, Sở Xây dựng Hà Nội tổ chức Hội thảo "Kiểm soát ô nhiễm không khí Hà Nội: Thách thức và Hành động".

Hội thảo thu hút nhiều chuyên gia, nhà quản lý tham gia, chia sẻ nhiều giải pháp từ kiểm soát nguồn thải, phát triển giao thông xanh, xây dựng vùng phát thải thấp đến quản lý dựa trên dữ liệu, từng bước đảo ngược xu thế ô nhiễm.

Ô nhiễm không khí – "nỗi lo thường trực" của đô thị lớn

Ô nhiễm không khí đang trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng nhất đối với Hà Nội – đô thị đặc biệt với mật độ dân cư, phương tiện giao thông và hoạt động xây dựng cao. Trong nhiều thời điểm của năm, nhất là mùa đông – xuân, chất lượng không khí tại Thủ đô thường xuyên ở mức xấu và rất xấu, với nồng độ bụi mịn PM2.5 vượt xa khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới. Thực trạng này không chỉ tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng mà còn đặt ra yêu cầu cấp bách về đổi mới tư duy quản lý và hành động chính sách quyết liệt hơn.

Các chuyên gia môi trường nhận định, ô nhiễm không khí tại Hà Nội đã chuyển từ tình trạng mang tính thời điểm sang vấn đề mang tính cấu trúc, gắn chặt với mô hình phát triển đô thị, giao thông và công nghiệp của vùng Thủ đô. Điều này đòi hỏi các giải pháp phải đủ mạnh, đủ trúng và được triển khai đồng bộ, lâu dài.

Theo đánh giá của nhiều cơ quan chuyên môn, chỉ số chất lượng không khí (AQI) tại Hà Nội trong những năm gần đây có xu hướng biến động tiêu cực, đặc biệt trong các đợt nghịch nhiệt. Bụi mịn PM2.5 – tác nhân gây hại hàng đầu đối với hệ hô hấp và tim mạch – thường xuyên vượt ngưỡng cho phép, ảnh hưởng rõ rệt đến nhóm dễ tổn thương như trẻ em, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính.

Phát biểu tại hội thảo, ông Phùng Công Sưởng – Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhấn mạnh rằng ô nhiễm không khí đã trở thành "nỗi lo thường trực" của người dân Thủ đô. Theo ông, không khí – yếu tố thiết yếu của cuộc sống – đang bị ô nhiễm đến mức trở thành nguy cơ trực tiếp đối với sức khỏe cộng đồng. Việc phản ánh thực trạng là cần thiết, song quan trọng hơn là thúc đẩy thay đổi trong nhận thức xã hội, trách nhiệm của doanh nghiệp và hiệu quả thực thi chính sách của các cơ quan quản lý.

Nhận diện đúng "điểm nóng" để có giải pháp trúng đích

Một trong những hạn chế lớn trong kiểm soát ô nhiễm không khí thời gian qua là chưa xác định và xử lý triệt để các "điểm nóng" phát thải. Theo ông Trương Mạnh Tuấn – Phó Trưởng phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ô nhiễm không khí tại Hà Nội tập trung chủ yếu ở các khu vực có mật độ giao thông cao, nhiều công trình xây dựng, cùng sự gia tăng nhanh của phương tiện cá nhân.

Ông Tuấn cho biết, Chính phủ đã ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm ít nhất 20% nồng độ PM2.5 trung bình năm so với giai đoạn hiện nay, đồng thời nâng tỉ lệ ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình lên khoảng 80%. Để đạt được mục tiêu này, việc quản lý phải dựa trên dữ liệu quan trắc chính xác, ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm "đánh đúng, đánh trúng" các nguồn phát thải lớn.

Hoàn thiện thể chế và siết chặt quản lý nguồn thải

Tại hội thảo các chuyên gia thống nhất rằng thể chế và chính sách là "xương sống" của nỗ lực kiểm soát ô nhiễm không khí. Việc ban hành các quy chuẩn khí thải mới đối với ô tô, xe máy, cùng các quy định kiểm soát hoạt động công nghiệp, xây dựng là bước đi cần thiết nhằm giảm phát thải ngay từ nguồn.

Tuy nhiên, thách thức không chỉ nằm ở việc ban hành chính sách mà còn ở khâu thực thi. Nếu thiếu sự phối hợp liên ngành, thiếu nguồn lực và thiếu giám sát chặt chẽ, các quy định rất dễ rơi vào tình trạng hình thức. Do đó, yêu cầu đặt ra là phải tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm về môi trường, đồng thời công khai thông tin để người dân cùng giám sát.

Vùng phát thải thấp – bước đi mang tính đột phá

Một trong những giải pháp được đánh giá có tính đột phá là triển khai vùng phát thải thấp (Low Emission Zone – LEZ) tại khu vực trung tâm Hà Nội. Theo bà Lê Thanh Thủy – Phó Trưởng phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố đã ban hành nghị quyết về thực hiện vùng phát thải thấp, với các tiêu chí lựa chọn khu vực dựa trên mức độ ô nhiễm, tình trạng ùn tắc giao thông và dữ liệu quan trắc.

Trong vùng phát thải thấp, các phương tiện không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải sẽ bị hạn chế hoặc cấm lưu thông, đồng thời ưu tiên phương tiện sử dụng năng lượng sạch và vận tải công cộng. Bà Thủy khẳng định Hà Nội kiên định quan điểm không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế, coi đây là bước đi quan trọng để cải thiện chất lượng sống của người dân đô thị.

Giao thông – nguồn phát thải cần kiểm soát mạnh mẽ

Giao thông được xác định là một trong những nguồn phát thải lớn nhất tại Hà Nội. Mật độ phương tiện cá nhân cao, hạ tầng chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa khiến tình trạng ùn tắc và ô nhiễm gia tăng. Các chuyên gia cho rằng, nếu không có giải pháp căn cơ để giảm phương tiện cá nhân, mọi nỗ lực kiểm soát ô nhiễm sẽ khó đạt hiệu quả bền vững.

Trong bối cảnh đó, việc phát triển vận tải hành khách công cộng, đặc biệt là các loại hình giao thông xanh như xe buýt điện, đường sắt đô thị, được xem là giải pháp then chốt. Cùng với đó là các chính sách hỗ trợ người dân chuyển đổi từ xe sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang phương tiện sạch hơn.

Ứng dụng công nghệ và dữ liệu trong quản lý không khí

Một điểm nhấn quan trọng được nhiều chuyên gia đề cập là ứng dụng khoa học – công nghệ trong quan trắc và quản lý chất lượng không khí. Hệ thống quan trắc tự động, kết hợp trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, cho phép theo dõi diễn biến ô nhiễm theo thời gian thực, từ đó đưa ra cảnh báo sớm và biện pháp ứng phó kịp thời.

Theo ông Trương Mạnh Tuấn, quản lý dựa trên dữ liệu là xu hướng tất yếu. Khi dữ liệu phản ánh đúng thực tế, các quyết định quản lý mới có cơ sở khoa học vững chắc, tránh tình trạng xử lý dàn trải, kém hiệu quả.

Bài toán liên vùng và vai trò của cộng đồng

Ô nhiễm không khí không dừng lại ở ranh giới hành chính. Các chuyên gia nhấn mạnh cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Hà Nội và các tỉnh lân cận trong kiểm soát nguồn thải công nghiệp, giao thông và hoạt động đốt ngoài trời. Cách tiếp cận liên vùng sẽ giúp giảm "hiệu ứng lan truyền" ô nhiễm, vốn là nguyên nhân khiến nhiều biện pháp đơn lẻ trước đây chưa phát huy hiệu quả.

Bên cạnh đó, truyền thông môi trường và sự tham gia của cộng đồng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Khi người dân hiểu rõ tác hại của ô nhiễm không khí và lợi ích của các giải pháp xanh, sự đồng thuận xã hội sẽ trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy thay đổi hành vi.

Hành động quyết liệt để bảo vệ chất lượng sống

Kiểm soát ô nhiễm không khí tại Hà Nội là bài toán khó, đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm chính trị cao. Tuy nhiên, với khung chính sách ngày càng hoàn thiện, sự vào cuộc của các cấp, ngành và tiếng nói ngày càng rõ ràng của giới chuyên gia, Thủ đô đang đứng trước cơ hội tạo chuyển biến thực chất.

Như nhận định chung của các chuyên gia tại hội thảo, chỉ khi các giải pháp được triển khai đồng bộ – từ thể chế, giao thông, công nghệ đến truyền thông – Hà Nội mới có thể từng bước cải thiện chất lượng không khí, bảo đảm môi trường sống an toàn, bền vững cho người dân hôm nay và các thế hệ mai sau.

Thùy Chi