Nuôi dưỡng tình yêu di sản văn hóa dân tộc trong thế hệ trẻ

Không chỉ dừng lại ở các thiết chế văn hóa, Hà Nội đang từng bước đưa di sản "bước ra" đời sống học đường. Nhiều trường học trên địa bàn đã chủ động tổ chức các tiết học ngoại khóa tại di tích, xây dựng câu lạc bộ văn hóa dân gian, lồng ghép nội dung lịch sử – văn hóa địa phương vào bài giảng. Qua đó, thế hệ thiếu nhi không chỉ học kiến thức mà còn được "chạm" vào di sản bằng trải nghiệm thực tế, từ đó hình thành sự gắn bó tự nhiên.

TS Trần Hậu Yên Thế - Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (ĐHQG Hà Nội) cho rằng, hiện nay, nhận thức về di sản trong xã hội đã có nhiều thay đổi rõ rệt theo hướng tích cực và toàn diện hơn. Nếu như trước đây, di sản thường được nhìn nhận khá hẹp, chủ yếu gắn với các công trình cổ, đền chùa hay hiện vật lịch sử thì hiện nay, nhận thức của cộng đồng đã chuyển từ "bảo tồn thụ động" sang "bảo tồn gắn với phát huy giá trị". Người dân, đặc biệt là thiếu nhi ngày càng chủ động hơn trong việc tìm hiểu, sáng tạo và lan tỏa giá trị di sản qua các nền tảng số, dự án cộng đồng hay hoạt động nghệ thuật đương đại. Thông qua cuộc thi này, chúng ta có thể thấy rõ những tiếng nói đa dạng của di sản đến từ nhiều vùng miền khác nhau thông qua cách nhìn, cách cảm của các em nhỏ.

Thực tế cho thấy, nếu di sản không được tiếp cận bằng những phương thức mới, không được đưa vào đời sống một cách linh hoạt, thì rất dễ trở nên xa lạ với thế hệ trẻ. Đây chính là bài toán lớn đặt ra cho công tác bảo tồn hiện nay: làm sao để di sản không chỉ được giữ gìn mà còn thực sự sống trong đời sống đương đại.

Bảo tồn các di sản văn hóa không thể chỉ dừng lại ở việc trùng tu, bảo quản các công trình hay hiện vật. Cốt lõi của vấn đề nằm ở con người - ở việc nuôi dưỡng nhận thức, tình yêu và ý thức trách nhiệm đối với di sản, đặc biệt là trong thế hệ trẻ.

 Đổi mới cách tiếp cận di sản, phát huy các giá trị di sản văn hóa 

Giờ đây nhiều mô hình giáo dục di sản đã được triển khai với cách làm sáng tạo, linh hoạt. Các chương trình tham quan bảo tàng, di tích; hoạt động trải nghiệm tại lễ hội truyền thống; hay việc lồng ghép nội dung di sản vào chương trình học đã góp phần đưa di sản đến gần hơn với trẻ em. Đặc biệt, trong thời đại công nghệ số, việc ứng dụng các nền tảng số, công nghệ thực tế ảo hay các hình thức kể chuyện sáng tạo đang mở ra hướng tiếp cận mới. Trẻ em ngày nay có thể tiếp cận di sản bằng nhiều giác quan, từ đó hình thành sự hứng thú và kết nối tự nhiên thay vì tiếp nhận một cách khô cứng.

Quan trọng hơn, khi được tiếp cận đúng cách, thiếu nhi không chỉ là người tiếp nhận mà còn trở thành chủ thể sáng tạo. Các em có thể kể lại câu chuyện di sản bằng tranh vẽ, video, bài viết hay các sản phẩm truyền thông số. Chính sự tham gia chủ động này góp phần làm mới di sản, giúp di sản thích ứng với đời sống hiện đại mà vẫn giữ được giá trị cốt lõi.

Tại Thủ đô Hà Nội, nhiều mô hình giáo dục di sản đã và đang được triển khai với cách làm sáng tạo, góp phần nuôi dưỡng tình yêu văn hóa dân tộc trong thế hệ măng non.

Tiêu biểu, tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, các chương trình trải nghiệm dành cho học sinh như tìm hiểu khoa cử, thực hành viết chữ thư pháp hay tham gia trò chơi tương tác đã giúp di sản "sống dậy" theo cách gần gũi, sinh động. Thay vì tiếp cận một cách thụ động, các em được trực tiếp khám phá, từ đó hình thành nhận thức sâu sắc hơn về truyền thống hiếu học của dân tộc.

Tại Bảo tàng Hà Nội, sau nhiều năm tâm huyết xây dựng nội dung và sưu tầm hiện vật, Bảo tàng Hà Nội đã chính thức "thay áo mới" bằng hệ thống trưng bày rất ấn tượng. Điểm chạm đầu tiên đầy ấn tượng chính là công nghệ in ấn kỹ thuật số. Không chỉ dừng lại ở các bản in thông thường, Bảo tàng Hà Nội đã ứng dụng kỹ thuật in sắc nét trên chất liệu gỗ nhựa cao cấp. Đây là lựa chọn thông minh, bởi chất liệu này có tuổi thọ bền vững theo thời gian, kết hợp cùng hệ thống phim màu tự dính giúp các chủ đề trưng bày trở nên sống động, rực rỡ và chuyên nghiệp hơn.

Đến với bảo tàng, du khách và đặc biệt các thế hệ thiếu nhi sẽ thấy nơi đây không còn là những tủ kính khô khan, mà là sự kết hợp tinh tế giữa di sản và công nghệ đỉnh cao, mang lại trải nghiệm đa giác quan cho công chúng. Qua đó giúp các em yêu thích và trân trọng những giá trị di sản văn hóa dân tộc.

Không chỉ dừng lại ở không gian truyền thống, Hà Nội còn tiên phong trong việc ứng dụng công nghệ số vào giáo dục di sản. Nhiều di tích đã triển khai thuyết minh tự động, mã QR, bản đồ số và các tour tham quan ảo, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận thông tin. Các dự án số hóa di sản, xây dựng nội dung trên nền tảng mạng xã hội cũng tạo điều kiện để giới trẻ chủ động khám phá và lan tỏa giá trị văn hóa theo cách hiện đại.

Từ góc nhìn chuyên môn, ThS Bùi Hà Trang - Giảng viên Khoa Công nghiệp văn hoá và Di sản - Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (ĐHQG Hà Nội) cho rằng, trong các hoạt động sáng tạo và đặc biệt là các hoạt động sáng tạo dàng cho trẻ nhỏ, chúng ta không cần quá lo lắng, không cần phân định rạch ròi. Trong quá trình giáo dục di sản thì trẻ em cũng chính là đồng chủ thể của sự đồng kiến tạo tri thức cho di sản. Vì vậy việc các em có sự tưởng tượng, có sự cá nhân hoá trong tác phẩm, chính là cách các em kết nối với di sản theo cách riêng.

Khi các em nhỏ được tiếp xúc với di sản từ sớm, sẽ ý thức rõ ràng hơn về các giá trị di sản văn hóa. Các em không chỉ hiểu mà còn biết trân trọng, tự hào và có trách nhiệm giữ gìn những giá trị ấy. Đây chính là nền tảng quan trọng để hình thành một thế hệ công dân có bản lĩnh văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa. Chính bởi vậy, hành trình gieo mầm tình yêu di sản cho trẻ thơ không phải là câu chuyện của riêng ngành văn hóa hay giáo dục, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

Có thể thấy, hành trình gieo mầm tình yêu di sản cho thế hệ măng non không phải là nhiệm vụ của riêng ngành văn hóa hay giáo dục, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi di sản được "kể lại" bằng ngôn ngữ hiện đại, thông qua trải nghiệm, sáng tạo và công nghệ, khoảng cách giữa di sản và thế hệ trẻ sẽ dần được thu hẹp, từ đó góp phần bồi đắp một thế hệ công dân Thủ đô giàu bản sắc trong thời đại mới.

Minh Thư