Phục dựng Điện Kính Thiên - hồi sinh một kiệt tác kiến trúc cung đình

Với nền tảng dữ liệu khảo cổ học phát lộ tầng văn hóa 1.300 năm cùng bộ công cụ kiểm chứng tính chính xác khắt khe do UNESCO và ICOMOS đề xuất, dự án không chỉ hồi sinh một kiệt tác kiến trúc cung đình mà còn từng bước khôi phục trục Hoàng Đạo, kết nối quá khứ nghìn năm với phát triển bền vững của Thủ đô.

Điện Kính Thiên - trung tâm quyền lực tối cao và diện mạo nghệ thuật cung đình

Điện Kính Thiên giữ vị trí là tòa Chính điện quan trọng nhất của kinh đô Thăng Long suốt 4 thế kỷ, trải dài liên tục qua các thời kỳ Lê sơ, Mạc và Lê Trung Hưng (thế kỷ 15 đến thế kỷ 18). Theo các nguồn thư tịch cổ, công trình được xây dựng trên đỉnh núi Nùng, tiếp nối nền cũ của điện Càn Nguyên và Thiên An thời Lý – Trần. Đây được xác định là huyệt điểm "tàng phong tụ khí", nơi giao hòa thông Thiên đạt Địa giữa các Hoàng đế Đại Việt với Thiên đế, tạo nên một chỉnh thể thống nhất giữa Trời (Thiên), Đất (Địa) và Người (Nhân) để cầu cho vạn vật giao hòa, quốc thái dân an và dân tộc trường tồn. Trong không gian Cấm thành, Điện Kính Thiên là trung tâm quyền lực tối cao, nơi diễn ra các buổi thiết lễ Đại triều để Hoàng đế cùng các đại thần bàn định quyết sách trọng đại, đồng thời là nơi cử hành các nghi thức cung đình trang trọng nhất của đất nước.

Tiến trình hình thành và phát triển của Điện Kính Thiên được ghi chép chi tiết qua các mốc lịch sử. Tháng 12 năm 1428, sau khi lên ngôi hoàng đế và đặt quốc hiệu Đại Việt, vua Lê Thái Tổ cho khởi công xây dựng điện Kính Thiên. Đến ngày 16 tháng 3 năm 1465, vua Lê Thánh Tông tiến hành xây dựng lại tòa điện và hoàn thành vào tháng 11 cùng năm. Ngày 15 tháng 8 năm 1467, vua Lê Thánh Tông tiếp tục cho dựng hệ thống lan can bằng đá chạm khắc tinh xảo quanh nền điện. Tháng 9 năm 1630, vua Lê Thần Tông cho dựng thêm tam tòa cung điện cùng 16 gian hành lang bao quanh. Sự tồn tại bất biến của điện Kính Thiên trên núi Nùng qua các thời kỳ được minh chứng rõ ràng trong Bản đồ Hồng Đức (ký hiệu A2499), biên niên sử Đại Việt sử ký toàn thư (niên đại 1697) và sách Bắc Thành dư địa chí lục do Lê Chất biên soạn.

Trải qua nhiều biến cố lịch sử, công trình kiến trúc gỗ xưa đã không còn giữ được nguyên vẹn. Năm 1816, vua Gia Long cho phá bỏ điện Kính Thiên để xây dựng tòa điện mới làm Chính điện cho hành cung Bắc Thành. Năm 1841, vua Thiệu Trị đổi tên công trình thành điện Long Thiên. Trong giai đoạn 1888 – 1889, quân đội viễn chinh Pháp phá hủy toàn bộ điện Long Thiên để lấy mặt bằng xây dựng tòa nhà Pháo binh. Hiện nay, không gian điện Kính Thiên chỉ còn lại phế tích nền đài cao gần 3m cùng hai bộ thành bậc đá chạm rồng đặc sắc thời Lê đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào các năm 2020 và 2022.

Quá trình nghiên cứu và kết quả khoa học bảo đảm cơ sở phục dựng

Thực hiện 8 cam kết của Thủ tướng Chính phủ với UNESCO sau khi Hoàng thành Thăng Long được ghi danh Di sản Thế giới năm 2010, thành phố Hà Nội đã triển khai các đợt khai quật khảo cổ học quy mô lớn vào các năm 2011, 2023, 2025 và 2026. Quá trình khai quật tại khu vực điện Kính Thiên đã phát lộ tầng văn hóa địa tầng chồng xếp liên tục kéo dài trên 1.300 năm, làm sáng tỏ toàn bộ cấu trúc nền móng của công trình. Tổng thể nền điện cao 3m, có chiều Đông – Tây là 56,3m, chiều Bắc – Nam là 49,6m, tổng diện tích nền móng đạt 2.792m². Tòa Chính điện có mặt bằng 9 gian (7 gian 2 chái), sâu 5 gian, hiên rộng 2,76m, diện tích lòng điện 1.585m². Phía trước là sân Đan Trì rộng 56,3m, sâu 19,64m (diện tích 1.105m²), phát lộ loại gạch vuông lát nền in khuôn chữ Hán "Thiên Định quân" thời Lê sơ.

Dấu tích khảo cổ học đã giải mã kỹ thuật gia cố móng nền vô cùng kiên cố. Móng điện thời Lê sơ đè lên lớp phế tích thời Lý – Trần dày 2,9m gồm 18 lớp đầm nện. Sang thời Lê Trung hưng (thế kỷ 17), nền móng được gia cố bằng 20 móng kép và 20 móng đơn (móng đơn sâu 4m với 81 lớp đầm nện), được sắp xếp thành 10 hàng, mỗi hàng 6 chân cột. Đây là loại móng cột có kích thước lớn nhất trong lịch sử kiến trúc cổ truyền Việt Nam.

Về bộ khung gỗ và hệ mái, kết quả đối sánh di vật khảo cổ với các công trình kiến trúc cổ truyền như đình Chu Quyến, chùa Bà Tấm, chùa Thày và chùa Bối Khê đã làm rõ quy chuẩn kỹ thuật. Khung gỗ lim đặt trên chân tảng đá, liên kết mộng chắc chắn. Bộ vì 6 hàng cột áp dụng kết cấu "chồng rường - giá chiêng", khu vực hiên sử dụng hệ thống "đấu củng mang đặc trưng yếu tố Việt" kết hợp cấu trúc rui bay hất lên vót thuôn tròn giúp đua mái ra xa, giảm độ dốc và hạn chế trượt ngói. Hệ mái gồm 2 tầng mái với các góc đao cong, lợp ngói rồng hoàng lưu ly, trang trí con kìm, rồng ổ, dải liên châu và văn như ý. 

Đặc biệt, di vật Mô hình kiến trúc đất nung tráng men phát hiện năm 2021 (công nhận Bảo vật Quốc gia năm 2023) đã cung cấp bằng chứng vật thể trực diện minh chứng việc sử dụng hệ đấu củng chịu lực và kỹ thuật "chồng đấu tiếp rui" thời Lê sơ.

Để kiểm soát tính xác thực tuyệt đối, phương án phục dựng áp dụng bộ công cụ do ICOMOS đề xuất gồm 5 trường thông tin mã hóa hệ màu, kết hợp trường thông tin thứ 6 do Việt Nam đề xuất là "Giá trị tự thân của hiện vật khảo cổ". Toàn bộ công trình được bóc tách thành 50 thành phần/chi tiết thuộc phần móng, thân và mái để xác thực khoa học. Chỉ số chân xác này chính là căn cứ then chốt để Ủy ban Di sản Thế giới thông qua tại Quyết định 48 COM.7B.25 trong Kỳ họp thứ 48 tại Busan, Hàn Quốc vào tháng 7 năm 2026.

Minh Anh