Thêm cơ sở khoa học quan trọng để phục dựng Chính điện Kính Thiên

Ngày 14/9, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Hội thảo khoa học "Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật thăm dò khu vực Chính điện Kính Thiên năm 2026". Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong đã đến khảo sát khu vực khảo cổ.

Làm rõ quy mô Chính điện Kính Thiên

Thực hiện khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS, Quyết định số 46 COM 7B.43 và Quyết định số 47 COM 7B.92 của Ủy ban Di sản Thế giới, cùng chỉ đạo của UBND thành phố Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học thực hiện Quyết định số 51/QĐ-BVHTTDL ngày 10/1/2026 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc khai quật khảo cổ học. 

Hai đơn vị tiến hành khai quật lần thứ 4 tại nền điện Kính Thiên, khu vực nhà Pháo binh (CT04) thuộc Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long, với tổng diện tích 910m². Trong đó, vị trí 1 rộng 840m² ở phía Đông nhà Pháo binh; vị trí 2 rộng 70m² ở phía Tây nhà Pháo binh.

Kết quả 4 đợt khai quật khảo cổ tại nền điện Kính Thiên đã phát hiện địa tầng dày 6m bao gồm các lớp văn hóa từ thời Đại La (thế kỷ VII/IX), thời Đinh - Tiền Lê (thế kỷ X), thời Lý (thế kỷ XI/XII), thời Trần (thế kỷ XIII/XIV), thời Lê sơ (thế kỷ XV/XVI), thời Lê Trung hưng (thế kỷ XVII/XVIII) đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX). Đây là địa tầng dày nhất, đầy đủ nhất của lịch sử Thăng Long - Hà Nội lần đầu tiên được phát hiện.

Kết quả này tạo cơ sở khoa học cho giả thiết về sự nối tiếp của các công trình chính điện tại đây. Theo sử cũ và ý kiến các nhà nghiên cứu, trước thời xây dựng Chính điện Kính Thiên thời Lê, tại đây có Chính điện Thiên An thời Trần, Chính điện Thiên An và Càn Nguyên thời Lý. Giả thiết này có cơ sở khoa học khi phát hiện địa tầng dày có niên đại trên dưới 1.300 năm lịch sử nối tiếp liên tục.

Theo PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, kết quả đáng chú ý của cuộc khai quật năm 2026 là phát hiện dấu tích điện Long Thiên hoàn toàn trùng khớp với giới hạn Đông - Tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc. Hệ thống móng cột và cống thoát nước phát lộ tiếp tục làm sáng tỏ kết quả khai quật năm 2025 về điện Long Thiên. Theo đó, điện Long Thiên được vua Gia Long cho xây dựng theo kiến trúc đặc trưng triều Nguyễn là "Trùng thiềm điệp ốc" với 2 tòa nhà gồm tiền điện và chính điện đặt chung trên một nền móng, kết nối bằng gian thừa lưu.

Phía dưới nền điện Long Thiên là dấu tích Chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng. Nền điện Kính Thiên được đắp đầm quy chuẩn gồm đất sét và vật liệu vỡ trước khi quy hoạch vị trí móng cột. 

Hệ thống móng cột gồm móng đơn kích thước từ 2,8 đến 3,5m x từ 2,5 đến 3,5m và móng kép kích thước từ 5,4 đến 6,1m x từ 2,7 đến 3m. Các móng cột được xây thêm móng lõi cột. Đây là loại móng cột có kích thước lớn nhất, kỹ thuật tinh vi nhất trong lịch sử móng cột kiến trúc Việt Nam. 

Móng đơn phân bố trong lòng kiến trúc, móng kép phân bố ở rìa bên ngoài. Dựa trên hệ thống móng đã xuất lộ, có thể khẳng định giới hạn chiều Đông - Tây của điện Kính Thiên gồm 9 gian với 10 hàng cột; chiều Bắc - Nam gồm 5 gian với 6 hàng cột.

Cuộc khai quật năm 2026 cung cấp thêm nhiều tư liệu mới về quy mô, kiến trúc móng nền, móng cột, vật liệu xây dựng nền điện Kính Thiên; dấu tích sân điện, vật liệu bó nền điện, cấu trúc sân điện khu vực phía Tây và các dấu tích liên quan. 

Cuộc khai quật đáp ứng nghiêm túc Khuyến nghị UNESCO/ICOMOS, Thông cáo Hà Nội 2022, Luật Di sản văn hóa và các cấp quản lý, đồng thời bổ sung cơ sở khoa học cho công tác nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên, khẳng định vị thế thiêng liêng của Kinh đô, làm tăng giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản.

Đã đầy đủ cơ sở để phục dựng Điện Kính Thiên

Kết quả khai quật thăm dò tại khu vực Chính điện Kính Thiên năm 2026 thu hút sự chú ý từ giới khoa học. Tại hội thảo "Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật thăm dò khu vực Chính điện Kính Thiên năm 2026" được tổ chức sáng 14/9, các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực đã đưa ra đánh giá sâu sắc về việc đáp ứng các điều kiện phục dựng Chính điện Kính Thiên.

Với kết quả khai quật mới, các nhà khoa học tham gia hội thảo thống nhất cao cho rằng nghiên cứu và kết quả khảo cổ đã đủ cơ sở để phục dựng Điện Kính Thiên.

Theo PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, kết quả khai quật mới nhất mở ra nhận thức quan trọng, mang tính đột phá về quy mô, cấu trúc và kỹ thuật xây dựng Điện Kính Thiên. Lần đầu tiên các nhà khảo cổ có được hệ thống dữ liệu thực địa đủ cụ thể để từng bước giải mã diện mạo của công trình kiến trúc quan trọng nhất Hoàng thành Thăng Long.

"Từ các lõi móng cột, sân nền được phát hiện, các nhà khoa học còn có điều kiện xác định những thông số kỹ thuật quan trọng như bước gian, bước cột và khoảng cách giữa các cấu kiện với độ chính xác cao. Những con số này không chỉ có giá trị đối với nghiên cứu khảo cổ học mà còn là cơ sở khoa học đặc biệt quan trọng cho việc nhận diện mặt bằng, tỉ lệ và cấu trúc của Chính điện Kính Thiên trong tương lai", PGS.TS Tống Trung Tín nhận định.

Theo PGS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, kết quả nghiên cứu khảo cổ học trong 15 năm qua, đặc biệt là những phát hiện mới của năm 2026, đã giúp nhận diện ngày càng rõ ràng, minh bạch diện mạo Điện Kính Thiên thời Lê. Những dấu tích khảo cổ được phát hiện không chỉ bổ sung những khoảng trống của tư liệu lịch sử, mà còn tạo nên hệ thống cứ liệu quan trọng cho việc nghiên cứu, bảo tồn và phục dựng công trình.

Những dấu tích này đã đủ cơ sở để chúng ta tiến hành một cuộc đại phục dựng Điện Kính Thiên. Điều đặc biệt là các kết quả khảo cổ đã có sự kết hợp, thống nhất chặt chẽ với hệ thống tư liệu thư tịch, tạo nên sự bổ trợ và kiểm chứng lẫn nhau giữa tư liệu lịch sử và những bằng chứng trực tiếp trên thực địa.

4 luận cứ khoa học vững chắc và nền tảng pháp lý

Dưới góc độ lịch sử, GS.TS. Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia nhìn nhận kế hoạch phục dựng điện Kính Thiên dựa trên 4 luận cứ khoa học rất vững chắc. Thứ nhất là nguồn tư liệu lịch sử trong nước và quốc tế đã được sưu tầm đầy đủ. 

Thứ hai là cơ sở khảo cổ học đóng vai trò đặc biệt quan trọng, làm rõ hình thái, quy mô, cấu trúc công trình cùng hệ thống di vật phong phú. 

Thứ ba là các nghiên cứu so sánh liên ngành giữa điện Kính Thiên với các kiến trúc cổ trong nước và quốc tế, giúp làm nổi bật bản sắc và giá trị sáng tạo riêng của kiến trúc cung đình Việt Nam.

Thứ tư, GS.TS. Nguyễn Văn Kim nhấn mạnh chương trình phục dựng tuân thủ chặt chẽ pháp luật Việt Nam cũng như tiêu chí của UNESCO. Mức độ đáp ứng các chỉ số so sánh của dự án đạt trên 70% đến 75%, cao hơn một số di sản quốc tế. Ông đánh giá cao phương án ưu tiên bảo tồn, thái độ cầu thị của thành phố và Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội. Từ đó, ông khẳng định công trình đã có tương đối đầy đủ cơ sở để triển khai, đáp ứng nguyện vọng của nhân dân.

Ở khía cạnh di sản học, TS. Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa chia sẻ cảm xúc khi chứng kiến kết quả nghiên cứu. Bà nhấn mạnh Việt Nam đã thực hiện trọn vẹn 2 cam kết lớn: cam kết với UNESCO về khai quật khảo cổ để làm rõ giá trị di sản, và cam kết với công chúng khi mang lại những hình hài di sản đầy sức thuyết phục.

TS. Lê Thị Minh Lý nhận định đây là cơ hội quan trọng để tạo nên công trình chất lượng, trở thành "di sản của tương lai" theo chiến lược phát triển bền vững. Đồng thời, bà đưa ra 3 khuyến nghị: Thứ nhất là nghiên cứu song song di sản phi vật thể (kỹ thuật làm gạch, tập quán xây dựng); thứ hai là xây dựng những "câu chuyện di sản" truyền cảm hứng cho cộng đồng; thứ ba là đẩy mạnh công tác diễn giải di sản thông qua ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm giúp công chúng hiểu rõ các tầng nấc lịch sử.

Tổng hợp ý kiến các chuyên gia cho thấy, dù vẫn còn những góc nhìn cần tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về chi tiết nghệ thuật hay giải pháp bảo tồn thực địa, giới khoa học đều thống nhất rằng các kết quả khảo cổ và tư liệu liên ngành đã tạo nên nền tảng khoa học vững chắc, đủ điều kiện để hiện thực hóa việc phục dựng Chính điện Kính Thiên.

Như vậy, sau hơn 15 năm nghiên cứu về điện Kính Thiên, trên cơ sở nghiên cứu liên ngành các tài liệu chính sử, bản đồ cổ, kết quả khai quật khảo cổ học, kiến trúc và nghi lễ cung đình... các nhà khoa học trong nước và chuyên gia quốc tế thống nhất nhận định: "Điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên nằm trong khu trung tâm Cấm Thành, là trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình, là biểu trưng cao nhất cho quyền lực Quốc gia Đại Việt xuyên suốt 4 thế kỷ (thế kỷ XV/XVIII)".

Từ kết quả nghiên cứu và khai quật qua nhiều năm, đặc biệt là phát hiện mới về nền móng và không gian kiến trúc, các nhà khoa học khẳng định đã có cơ sở khoa học quan trọng để phục dựng Chính điện Kính Thiên và không gian xung quanh. Tuy nhiên, việc phục dựng cần thực hiện thận trọng dựa trên nền tảng khoa học vững chắc, tiếp tục nghiên cứu thêm yếu tố kiến trúc, mỹ thuật, không gian và công năng. Phương án phục dựng theo nguyên tắc xác thực của văn kiện quốc tế và bộ công cụ do ICOMOS đề xuất, bảo đảm gia tăng giá trị nổi bật toàn cầu cho Di sản Thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.

Đây sẽ là dấu mốc quan trọng trong bảo tồn di sản, tôn vinh chiều sâu lịch sử, văn hóa của Thủ đô và tạo điểm nhấn trong không gian di sản quốc gia, quốc tế.

Minh Anh