Công tác chuẩn bị cho việc phục dựng Điện Kính Thiên là một quá trình nghiên cứu công phu

Cú hích pháp lý quốc tế và thông điệp về một thời cơ lịch sử

Trong tiến trình bảo tồn di sản thế giới, việc phục dựng một công trình kiến trúc gỗ đã hoàn toàn mất dấu trên mặt đất luôn đòi hỏi những yêu cầu pháp lý và khoa học vô cùng khắt khe. Tuy nhiên, tại Kỳ họp lần thứ 48 năm 2026, Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO đã chính thức ghi nhận và thông qua định hướng về bảo tồn, chỉnh trang, tôn tạo và phát huy giá trị trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long đến năm 2035. 

Đây được xem là quyết định có giá trị pháp lý quốc tế cao nhất, mở ra hành lang chính thức cho phép Việt Nam tiến hành phục dựng Điện Kính Thiên cùng toàn bộ không gian di sản xung quanh – một tiền lệ đặc biệt đối với di sản hoàng cung vốn mang tính nghiêm ngặt bậc nhất về tính xác thực.

Đánh giá về bước ngoặt này tại Hội thảo khoa học báo cáo kết quả khai quật, thăm dò khu vực chính Điện Kính Thiên năm 2026 vừa được tổ chức mới đây, PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, khẳng định đây chính là thời điểm chín muồi nhất để hiện thực hóa khát vọng của nhiều thế hệ. Ông nhấn mạnh, lịch sử luôn gắn liền với những thời cơ quyết định và hiện nay việc khôi phục Điện Kính Thiên đã hội đủ các yếu tố "thiên thời, địa lợi, nhân hòa".

Theo PGS.TS Trần Đức Cường, kết quả công tác nghiên cứu khai quật qua 16 năm được thực hiện một cách sơ bộ nhưng hết sức cẩn trọng từng bước một đã đem lại những cơ sở khoa học đầy đủ và vững chắc để báo cáo, trình lên các cơ quan có thẩm quyền nhằm tiếp tục đẩy mạnh công cuộc khôi phục Điện Kính Thiên thời Lê Sơ. Ông khẳng định đây là cơ hội lịch sử trong một thời kỳ mới của đất nước mà chúng ta không thể bỏ lỡ để thúc đẩy sự nghiệp bảo tồn và phát huy giá trị di sản dân tộc.

Đồng quan điểm về tầm vóc quốc tế của dự án, bà Lê Thị Hồng Vân, Cục trưởng Cục Ngoại vụ và Ngoại giao văn hóa, Tổng Thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, cho biết giới khoa học và khảo cổ học Việt Nam đã làm được những điều phi thường thông qua các kết quả nghiên cứu bài bản, nghiêm cẩn và khoa học, đáp ứng trọn vẹn các quy chuẩn khắt khe của quốc tế. Từ chỗ phải chứng minh giá trị di sản trong những ngày đầu đón nhận Bằng Di sản Thế giới, Việt Nam hiện đã vươn lên trở thành một hình mẫu điển hình trong số các quốc gia thành viên UNESCO về tinh thần trách nhiệm và năng lực bảo tồn di sản.

Chuẩn mực khoa học khắt khe và bước tiến mới về tính xác thực

Để đạt được sự ủng hộ tuyệt đối từ các tổ chức quốc tế và giới chuyên môn trong nước, công tác chuẩn bị cho việc phục dựng Điện Kính Thiên đã trải qua một quá trình nghiên cứu kiên trì, công phu với những đòi hỏi khắt khe nhất về tính xác thực.

Ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, chia sẻ, suốt 5 năm qua, tổ nghiên cứu chuyên sâu của Trung tâm đã làm việc liên tục dựa trên các tiêu chuẩn của Văn kiện Nara về tính xác thực. Ông Nguyễn Thanh Quang nhấn mạnh bất kỳ chi tiết kiến trúc hay hiện vật nào xuất hiện cũng đều phải đáp ứng đầy đủ và chặt chẽ các yếu tố: từ tư liệu lịch sử, chứng cứ khảo cổ học, hình ảnh tư liệu cho đến các nghiên cứu so sánh đối chiếu rộng rãi trong nước và quốc tế.

Đặc biệt, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang cho biết, bên cạnh việc tuân thủ Văn kiện Nara, Trung tâm đã nghiên cứu và phát triển thêm một chỉ tố khoa học mới mang tính đặc thù cao – đó là yếu tố "thân nhân của hiện vật". Bước tiến phương pháp luận quan trọng này giúp làm rõ sâu sắc mối quan hệ nguồn gốc và ngữ cảnh lịch sử của từng thành phần kiến trúc, mang lại luận cứ xác thực vượt trội và sẽ được báo cáo tại hội nghị quốc tế về tính xác thực khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Sự nghiêm túc, cẩn trọng trong phương pháp nghiên cứu của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã mang lại những chỉ số thuyết phục. GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, đánh giá rất cao việc nghiên cứu so sánh đối chiếu dựa trên các tiêu chí của UNESCO.  Các chỉ số nghiên cứu so sánh của Việt Nam đối với Điện Kính Thiên đã đạt độ tin cậy, tạo cơ sở khoa học vững chắc cho phương án bảo tồn và phục dựng.

15 năm phát lộ dưới lòng đất: Cơ sở thực tiễn không thể lay chuyển

Niềm tin vào việc phục dựng Điện Kính Thiên không chỉ dựa vào lý thuyết mà được minh chứng bằng "sử liệu vật thật" qua các đợt khai quật khảo cổ thực nghiệm quy mô lớn. Từ năm 2011 đến nay, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã phối hợp cùng Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam và Hội Khảo cổ học Việt Nam tiến hành khai quật trên tổng diện tích hơn 10.000 m² tại khu vực trung tâm Điện Kính Thiên.

Dưới góc độ khảo cổ học, PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, khẳng định các cuộc khai quật đã làm xuất hiện một địa tầng văn hóa vô cùng phong phú và liên tục, dày tới 6m, gói trọn 13 thế kỷ lịch sử từ thời tiền Thăng Long (thế kỷ VII–IX) qua các thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn đến hiện đại. Đặc biệt, tầng văn hóa thời Lê Sơ phát lộ dày tới 4m vô cùng rõ nét. Các kết quả khai quật đã làm lộ rõ hệ thống móng cột kiên cố của thời Lê Trung Hưng gia cố trên nền móng Lê Sơ với 81 lớp chằng đè đầm nén tỉ mỉ, diện tích mỗi móng cột khổng lồ từ 9m² đến 18m².

Từ những tư liệu thực địa quý giá này, GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, bày tỏ sự xúc động sâu sắc khi chứng kiến kết quả 15 năm nghiên cứu được kết tinh rõ ràng. GS.TS Nguyễn Quang Ngọc khẳng định giới khoa học giờ đây đã nhận diện được Chính điện Kính Thiên thời Lê một cách minh bạch và hoàn toàn có đủ cơ sở khoa học để tiến hành cuộc đại phục hưng công trình vĩ đại này.

Ông chỉ ra sự thống nhất hoàn hảo giữa tài liệu thư tịch cổ và hiện trường khảo cổ học. Qua đó, hình hài Điện Kính Thiên đã được xác định rõ là công trình hình chữ "Nhất", quy mô 9 gian (gồm 7 gian 2 chái), có móng hiên, móng nách và hệ thống móng cột được định vị chính xác.

Nghi ngờ lớn nhất trước đây về khả năng cung ứng nguyên vật liệu gỗ cho một công trình hoàng cung vĩ đại cũng đã được giải tỏa hoàn toàn. GS.TS Nguyễn Quang Ngọc chia sẻ thêm một phát hiện bất ngờ khi đơn vị nghiên cứu đã tiếp cận và ký hợp đồng cung ứng các cột gỗ nguyên khối có đường kính lên tới 1,1m đến 1,2m. Việc tìm kiếm được nguồn gỗ nguyên khối đáp ứng hoàn hảo quy mô công trình được ông đánh giá là một "kỳ tích", xóa bỏ những băn khoăn về mặt kỹ thuật dựng cột.

Sự đồng thuận quốc gia và tầm nhìn "Di sản của tương lai"

Sự hội tụ giữa bằng chứng khoa học và quyết tâm chính trị đã tạo nên sự đồng thuận về việc phục dựng Điện Kính Thiên. TS. Nguyễn Văn Sơn, Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội, nguyên Giám đốc đầu tiên của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội cho biết, việc nghiên cứu phục dựng Điện Kính Thiên đã được tiến hành từ năm 1998, tức là đến nay đã 28 năm. Ông khẳng định việc phục dựng Điện Kính Thiên lúc này đã hội đủ các yếu tố "thiên thời, địa lợi, nhân hòa". TS Nguyễn Văn Sơn nhấn mạnh, nếu không quyết tâm thì chúng ta sẽ bỏ lỡ một cơ hội lịch sử không bao giờ tìm lại được.

TS. Nguyễn Văn Sơn cũng nêu quan điểm, việc phục dựng Điện Kính Thiên cần có 3 việc quan trọng phải làm. Đó là Bảo tồn nền móng Điện Kính Thiên, phục dựng Điện Kính Thiên theo kết quả nghiên cứu khoa học và tuân thủ quy định của UNESCO về Bản tồn Di sản. Đồng thời đồng thời chú ý nghiên cứu cảnh quan xung quanh điện để Điện Kính Thiên sau khi phục dựng sẽ là công trình tiêu biểu của Hoàng thành Thăng Long.

Đồng quan điểm trên, TS. Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, nhận định đây là thời điểm lịch sử để tạo nên một hình hài mới cho Hoàng thành Thăng Long. Việc khôi phục điện Kính Thiên chính là sự cụ thể hóa tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư về phát triển văn hóa: Thế hệ hôm nay cần kiến tạo những công trình tầm vóc để tương lai biến chúng thành "di sản của tương lai", đáp ứng lòng mong mỏi của nhân dân và xứng đáng với quy mô của một quốc gia nghìn năm văn hiến.

Bên cạnh khát vọng phục dựng, nguyên tắc bảo tồn di sản vẫn được đặt lên hàng đầu. GS.TS Kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính nhấn mạnh, kết quả khai quật đã xác định chính xác quy mô bề ngang nền điện và chứng minh đây là một công trình kiến trúc chính thống của hoàng cung. Tuy nhiên, ông gợi mở triết lý bảo tồn hiện đại: Việc dựng lại điện Kính Thiên phải đi đôi với việc bảo vệ tối đa di chỉ khảo cổ học gốc dưới lòng đất, tạo điều kiện cho các thế hệ mai sau tiếp tục nghiên cứu, thăm dò.

Chia sẻ về ý kiến này, ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, khẳng định công tác bảo tồn di chỉ gốc ngầm dưới lòng đất là yếu tố sống còn, được đặt ở vị trí ưu tiên hàng đầu, có dung lượng thậm chí lớn hơn cả phần xây dựng phía trên. Trung tâm sẽ ứng dụng các giải pháp kỹ thuật tiên tiến như xây dựng hệ sàn bảo vệ phía trên khu vực di chỉ, lấp cát bảo tồn các tầng nấc kiến trúc tiền đại, bảo đảm giữ gìn nguyên vẹn dấu tích của cha ông để lại cho muôn đời sau.

Khép lại hội thảo khoa học, PGS.TS Trần Đức Cường một lần nữa nhấn mạnh niềm tin và sự tự hào về những thành tựu mà Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội cùng tập thể các nhà khoa học đã kiên trì bền bỉ đạt được trong suốt những năm qua.

Với sự chỉ đạo sát sao của Đảng, Nhà nước, sự đồng lòng của chính quyền thành phố Hà Nội, giới khoa học và toàn thể nhân dân, việc phục dựng Điện Kính Thiên đang bước vào giai đoạn quyết định. Điện Kính Thiên, công trình quan trọng bậc nhất của kinh đô Thăng Long xưa được mong mỏi sẽ sớm hiện hữu, trở thành công trình mang tầm vóc lịch sử, nối liền quá khứ hào hùng với tương lai rạng rỡ của dân tộc.

Minh Anh