Xây dựng Thủ đô Hà Nội thành trung tâm tri thức của đất nước

Nhìn lại nhiệm kỳ vừa qua, giáo dục Thủ đô đã tạo dựng những nền móng đáng kể. Toàn Thành phố hiện có hơn 2.900 trường mầm non và phổ thông, gần 2,3 triệu học sinh, khoảng 128.000 giáo viên, cùng 29 trung tâm giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên. Tỷ lệ trường công lập đạt chuẩn quốc gia đạt gần 80%, phản ánh nỗ lực bền bỉ trong đầu tư cơ sở vật chất và chuẩn hóa điều kiện dạy học. Chất lượng giáo dục đại trà được duy trì ở mức cao, với tỷ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2025 đạt 99,75%, thuộc nhóm cao nhất cả nước. Công tác tuyển sinh đầu cấp chuyển mạnh sang số hóa, minh bạch hơn, góp phần củng cố niềm tin xã hội đối với hệ thống giáo dục công lập.

Ở mũi nhọn chất lượng cao, học sinh Hà Nội tiếp tục khẳng định vị thế khi có 200 em đạt giải học sinh giỏi quốc gia, 14 em đoạt giải quốc tế, nhiều dự án nghiên cứu khoa học, kỹ thuật đạt thứ hạng cao. Những con số này không chỉ phản ánh nỗ lực của học sinh, mà còn cho thấy chiều sâu trong công tác phát hiện, bồi dưỡng nhân tài và chất lượng đội ngũ nhà giáo của Thủ đô.

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cùng Nghị quyết số 57-NQ/TW về khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, yêu cầu với Hà Nội không dừng ở việc giữ vị trí dẫn đầu trong nước, mà phải trở thành hình mẫu dẫn dắt. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn từng nhấn mạnh, giáo dục Thủ đô cần nắm bắt tốt cơ hội phát triển mới để thực sự đóng vai trò đầu tàu, chia sẻ mô hình, kinh nghiệm và công nghệ giáo dục cho các địa phương.

Tại lễ kỷ niệm 43 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam, Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc khẳng định, cùng với khoa học - công nghệ, giáo dục và đào tạo Thủ đô phải phát triển mạnh mẽ, vững chắc hơn nữa để đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho quá trình phát triển và hội nhập. Quan điểm "đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho tương lai của Hà Nội" tiếp tục được xác định là định hướng xuyên suốt.

Những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, giáo dục Thủ đô vẫn đối diện những thách thức không nhỏ. Khoảng cách về cơ sở vật chất và chất lượng đội ngũ giữa khu vực nội thành và ngoại thành chưa được thu hẹp triệt để. Một số môn học mới theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 vẫn thiếu giáo viên cục bộ. Áp lực sĩ số tại các khu vực tăng dân số cơ học nhanh tiếp tục đặt ra bài toán quy hoạch mạng lưới trường lớp dài hạn. Quy mô lớn là lợi thế, nhưng đồng thời cũng là sức ép buộc Hà Nội phải đổi mới nhanh hơn phần còn lại.

Theo PGS. TS. Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, với quy mô lớn nhất cả nước, giáo dục Hà Nội không chỉ có lợi thế mà còn gánh trên mình trách nhiệm phải đi đầu về chất lượng, đổi mới và hội nhập. Ông cho rằng: "Việc thẳng thắn nhìn nhận những điểm nghẽn về cơ sở vật chất, đội ngũ và chuyển đổi số chưa đồng đều chính là điều kiện để Thủ đô bứt phá trong giai đoạn tới".

Giai đoạn 2026-2030 vì thế được coi là thời điểm bản lề. Đây không đơn thuần là giai đoạn tiếp nối thành tích, mà là phép thử về bản lĩnh đổi mới của giáo dục Thủ đô. Kỳ vọng đặt ra là xây dựng hệ sinh thái giáo dục toàn diện, hiện đại và chất lượng cao, vừa bảo đảm nền tảng giáo dục đại trà vững chắc, vừa tạo chuyển biến rõ nét về giáo dục mũi nhọn và các mô hình giáo dục nòng cốt, tiệm cận trình độ tiên tiến của khu vực và quốc tế.

Thành ủy Hà Nội đã ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW với quan điểm phát triển giáo dục và đào tạo theo tư duy đổi mới căn bản, toàn diện và dài hạn. Giáo dục vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, gắn với mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Mục tiêu được xác định rõ là xây dựng Thủ đô trở thành trung tâm giáo dục, đào tạo nhân tài, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực châu Á, giữ vững vị thế dẫn đầu cả nước và khẳng định vai trò định hướng, dẫn dắt.

Yêu cầu trở thành trung tâm tri thức của cả nước

Bước đi chiến lược tiếp theo là gắn phát triển giáo dục với tổng thể mô hình phát triển Thủ đô. Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong nhấn mạnh, Hà Nội xác định phát triển dựa trên đổi mới sáng tạo, lấy khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao làm động lực trung tâm. Thành phố sẵn sàng là nơi thử nghiệm có kiểm soát các mô hình mới về quản trị, thể chế, tổ chức bộ máy, qua đó phục vụ tổng kết thực tiễn cho Trung ương.

Trong định hướng dài hạn, giáo dục Thủ đô được kỳ vọng trở thành mô hình điểm của triết lý "trường học hạnh phúc", nơi học sinh được phát triển hài hòa về trí tuệ, thể chất và tinh thần. Giáo dục được đánh giá không chỉ bằng điểm số, mà bằng năng lực sáng tạo, khả năng thích ứng và năng lực hội nhập toàn cầu. Song hành với đó là nhiệm vụ giải quyết căn cơ bài toán thiếu trường, thiếu lớp thông qua hợp tác công - tư, tận dụng các cơ chế đặc thù của Luật Thủ đô để tăng quyền tự chủ nhà trường gắn với trách nhiệm giải trình minh bạch.

Chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang mở ra cơ hội rút ngắn khoảng cách phát triển. Học bạ điện tử, cơ sở dữ liệu dùng chung và Trung tâm Điều hành giáo dục thông minh tạo nền tảng cho quản lý hiện đại và dạy học cá thể hóa. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi năng lực số của giáo viên và học sinh được nâng lên đồng đều, tránh tình trạng hiện đại trên hệ thống nhưng thủ công trong vận hành.

Đội ngũ nhà giáo tiếp tục là yếu tố quyết định. Thu hút và giữ chân giáo viên giỏi, nhất là ở các lĩnh vực STEM, ngoại ngữ, tin học, cải thiện thu nhập và môi trường nghề nghiệp là điều kiện để giáo dục Thủ đô đủ lực và đủ tâm cho chặng đường dài phía trước. Thứ trưởng Thường trực Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Ngọc Thưởng từng nhấn mạnh, giáo dục Hà Nội cần vươn tới trình độ sánh ngang với giáo dục các thủ đô trong khu vực, đi đầu trong đổi mới phương pháp dạy học, hình thành năng lực tự học và học chủ động của học sinh.

Với lợi thế tập trung nhiều trường đại học hàng đầu như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội cùng các cơ sở đào tạo sư phạm, y, dược, Thủ đô có điều kiện thuận lợi để hình thành hệ sinh thái tri thức gắn kết chặt chẽ giữa nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Khi các trường đại học được phát huy đúng vai trò là trung tâm đào tạo nhân tài, nghiên cứu khoa học và tham gia giải quyết các bài toán lớn của đô thị, Hà Nội sẽ từng bước nâng tầm vị thế tri thức, khẳng định vai trò dẫn dắt ở tầm quốc gia và quốc tế.

Minh Anh