Bài toán mô hình đô thị nén – lựa chọn chiến lược cho Hà Nội trong kỷ nguyên mới

Đô thị mở rộng: từ động lực tăng trưởng đến những giới hạn hiện hữu

Việc mở rộng địa giới hành chính năm 2008 đã đưa Hà Nội trở thành một trong những Thủ đô có diện tích lớn trong khu vực. Không gian phát triển được mở rộng, tạo điều kiện hình thành hàng loạt khu đô thị mới, khu công nghiệp, các trục giao thông hướng tâm và vành đai. Trong giai đoạn đầu, mô hình phát triển theo chiều ngang góp phần giãn dân khu vực nội đô lịch sử, đồng thời tạo dư địa thu hút đầu tư và gia tăng nguồn lực từ đất đai cho phát triển kinh tế – xã hội.

Tuy nhiên, sau gần hai thập niên, những hạn chế của mô hình này ngày càng bộc lộ rõ. Thực tế cho thấy, nhiều khu đô thị được triển khai khi hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội chưa được đầu tư đồng bộ. Trường học, bệnh viện, không gian công cộng chưa đáp ứng kịp tốc độ gia tăng dân số, khiến người dân phải di chuyển quãng đường dài để tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Điều này kéo theo áp lực lớn lên hệ thống giao thông, trong bối cảnh phương tiện cá nhân vẫn chiếm tỷ trọng cao.

Bên cạnh đó, phát triển đô thị trải rộng làm gia tăng chi phí đầu tư và duy tu hạ tầng. Khi không gian đô thị bị "trải mỏng", hệ thống giao thông, cấp thoát nước, điện năng, thu gom rác thải… đều phải mở rộng trên diện rộng, trong khi mật độ dân cư chưa đủ cao để khai thác hiệu quả vận tải công cộng khối lượng lớn. Hệ quả là chi phí đô thị hóa ngày càng tăng, đặt gánh nặng lên ngân sách nhà nước.

Tiến sĩ, kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, nhấn mạnh rằng đô thị nén chỉ phát huy hiệu quả khi giao thông công cộng đi trước một bước và quy hoạch được thực hiện nghiêm túc. Nếu chỉ gia tăng mật độ xây dựng mà thiếu hạ tầng xã hội và không gian xanh tương xứng, đô thị sẽ phải đối mặt với những áp lực mới.

Thực tiễn tại nhiều quốc gia cho thấy, khi mật độ dân cư đủ cao, hệ thống vận tải công cộng sẽ vận hành hiệu quả hơn, giảm gánh nặng tài chính cho ngân sách. Việc tập trung dân cư cũng giúp tối ưu hóa đầu tư hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, cho phép thành phố chuyển từ đầu tư dàn trải sang đầu tư chiều sâu, nâng cao chất lượng dịch vụ đô thị.

Đô thị nén và yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh

Ở góc độ kinh tế đô thị, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, trong kỷ nguyên cạnh tranh toàn cầu, các thành phố lớn phải trở thành trung tâm của kinh tế tri thức và dịch vụ chất lượng cao. Điều này đòi hỏi không gian đô thị đủ "dày" để hình thành hệ sinh thái sáng tạo, nơi doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và nguồn nhân lực chất lượng cao có thể tương tác thường xuyên. Một đô thị quá phân tán sẽ khó tạo ra hiệu ứng lan tỏa và sức bật phát triển.

Tuy nhiên, chuyển đổi từ mô hình đô thị trải rộng sang đô thị nén là quá trình dài hạn, đòi hỏi cách tiếp cận bài bản và đồng bộ. Trước hết, cần rà soát, điều chỉnh các quy hoạch phân khu, xác định rõ những khu vực ưu tiên phát triển mật độ cao, đặc biệt là dọc các tuyến đường sắt đô thị. Cùng với đó là cơ chế tài chính đất đai phù hợp, cho phép Nhà nước thu hồi một phần giá trị gia tăng từ đất để tái đầu tư cho hạ tầng.

Việc kiểm soát phát triển nhà thấp tầng tự phát cũng là yêu cầu cấp thiết. Nếu thiếu công cụ quản lý hiệu quả, tình trạng chia nhỏ đất đai, xây dựng manh mún sẽ tiếp tục làm suy giảm cơ hội tái cấu trúc không gian đô thị. Minh bạch hóa dữ liệu quy hoạch, ứng dụng công nghệ số trong quản lý xây dựng là nền tảng quan trọng để bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra công bằng, hiệu quả.

Lựa chọn chiến lược cho Thủ đô trong kỷ nguyên mới

Đô thị nén không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là chiến lược phát triển dài hạn, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa quy hoạch, giao thông, tài chính đất đai và chính sách nhà ở. Khi được triển khai đúng hướng, mô hình này sẽ giúp Hà Nội sử dụng hiệu quả tài nguyên đất, nâng cao chất lượng sống của người dân và tăng cường năng lực cạnh tranh khu vực.

Kỷ nguyên mới đặt ra yêu cầu mới cho Thủ đô Hà Nội. Trong bối cảnh nguồn lực ngày càng hữu hạn và áp lực đô thị hóa ngày càng lớn, việc chuyển từ tư duy "mở rộng để phát triển" sang "tối ưu hóa để phát triển bền vững" là lựa chọn tất yếu. Phát triển đô thị theo chiều cao, chiều sâu và giá trị gia tăng chính là con đường để Hà Nội hướng tới một đô thị hiện đại, văn minh, bền vững và đáng sống hơn trong tương lai.

Thùy Chi