Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm: Cần cách tiếp cận mới về liên kết không gian theo mô hình ‘chùm đô thị hướng tâm’

Để vai trò đó đi vào thực chất, Thủ đô cần một cách tiếp cận mới về liên kết không gian, hạ tầng và thể chế đủ mạnh để khắc phục những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm qua.

Hạt nhân điều phối, dẫn dắt phát triển Vùng Thủ đô

Trong tiến trình xây dựng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm, một trong những nội dung then chốt được đặt ra là xác lập vai trò trung tâm, hạt nhân điều phối và dẫn dắt phát triển của Hà Nội đối với toàn bộ Vùng Thủ đô Hà Nội và các không gian liên kết mở rộng. Đây không chỉ là quan điểm mang tính chiến lược, mà còn là yêu cầu thực tiễn để Hà Nội thúc đẩy liên kết vùng bền vững, góp phần cân bằng, hài hòa giữa phát triển đô thị - nông thôn, giữa lợi thế của trung tâm và vùng phụ cận.

Theo định hướng quy hoạch, không gian phát triển của Hà Nội sẽ được mở rộng và kết nối chặt chẽ với các tỉnh, thành phố trong Vùng Thủ đô theo mô hình "chùm đô thị hướng tâm". Trong đó, Hà Nội là đô thị trung tâm, đóng vai trò điều phối phát triển nhiều lĩnh vực quan trọng như kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, y tế chất lượng cao, hạ tầng giao thông chiến lược… Các đô thị thuộc các tỉnh xung quanh được xác định là đô thị vệ tinh lớn, vừa chia sẻ chức năng, vừa tạo đối trọng phát triển, góp phần phân bổ hiệu quả nguồn lực, dịch vụ và tiện ích cho toàn vùng.

Cấu trúc phát triển này không chỉ tối ưu hóa lợi thế của Hà Nội, mà còn khắc phục nhiều "điểm nghẽn" trong liên kết vùng trước đây, như tình trạng phát triển manh mún, thiếu đồng bộ hạ tầng, chưa khai thác được mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm. Việc gắn kết không gian vùng theo hành lang kinh tế - đô thị, như tuyến Bắc - Nam kết nối Hà Nội với Thái Nguyên, Bắc Ninh; hành lang Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh hay trục Bắc - Nam qua Ninh Bình và Phú Thọ… giúp tạo ra các động lực phát triển mới, đồng thời giảm áp lực lên khu vực nội đô.

Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, việc xác lập rõ vai trò trung tâm, hạt nhân điều phối và dẫn dắt phát triển của Hà Nội trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô có ý nghĩa then chốt đối với tương lai Vùng Thủ đô. Trong nhiều năm qua, dù Hà Nội giữ vị trí trung tâm về chính trị, kinh tế, khoa học và đào tạo, song vai trò "dẫn dắt vùng" chủ yếu mới hình thành một cách tự nhiên, chưa được thể chế hóa đầy đủ trong quy hoạch và cơ chế phối hợp phát triển.

Việc định vị Hà Nội là hạt nhân điều phối không đồng nghĩa với tập trung hóa nguồn lực, mà nhằm tổ chức lại không gian phát triển vùng theo hướng phân công hợp lý, bổ trợ lẫn nhau và lan tỏa động lực. Trong đó, Hà Nội giữ vai trò kết nối, định hướng và dẫn dắt các không gian phát triển mở rộng. Các địa phương trong vùng phát huy thế mạnh riêng, cùng tham gia chuỗi giá trị chung. Khi vai trò trung tâm của Hà Nội được xác lập rõ ràng trong quy hoạch, Thủ đô sẽ có cơ sở để điều phối các dự án hạ tầng chiến lược, các hành lang kinh tế và chức năng đô thị quy mô vùng, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và thúc đẩy phát triển bền vững cho toàn Vùng Thủ đô.

Nhiều chuyên gia quy hoạch tham gia đóng góp vào quá trình xây dựng dự thảo cũng đã nhấn mạnh việc xác định Hà Nội là trung tâm dẫn dắt vùng là cách tiếp cận chiến lược để Hà Nội thực sự trở thành đầu tàu lan tỏa năng lực, chất xám và nguồn lực về tài chính, nhân lực cho cả vùng nói chung. Việc này đặt trọng tâm vào triển khai cả hạ tầng cứng như giao thông, logistics... lẫn hạ tầng mềm về thể chế, chính sách, gọi vốn đầu tư… nhằm nâng cao chất lượng sống và năng lực cạnh tranh của toàn vùng.

Xây dựng cơ chế điều phối liên vùng mạnh mẽ

Để hiện thực hóa vai trò trung tâm dẫn dắt, trong thời gian qua, thành phố Hà Nội đã chủ động tổ chức lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương, chuyên gia nhằm nhận diện rõ những điểm nghẽn về phối hợp liên vùng. Việc tham vấn sâu rộng không chỉ giúp hoàn thiện dự thảo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội, mà còn là bước chuẩn bị để xây dựng cơ chế điều phối vùng đủ mạnh, có tính ràng buộc pháp lý.

Lãnh đạo các tỉnh, thành phố trong Vùng Thủ đô đã đóng góp nhiều ý kiến liên quan đến kết nối hạ tầng, giao thông, môi trường, phân bố dân cư và phát triển công nghiệp - dịch vụ. Nhiều ý kiến đề xuất, việc phối hợp giữa Hà Nội với các tỉnh trong liên kết phát triển phải cụ thể hóa trong từng dự án. Cơ chế điều phối vùng lấy Hà Nội làm trọng tâm, với sự phân công rõ ràng về vai trò, chức năng và trách nhiệm của từng địa phương, bao gồm đầu tư hạ tầng chiến lược vùng, quản lý môi trường liên vùng, phát triển không gian ngầm và dịch vụ quy mô vùng.

Việc Hà Nội chủ động tham vấn rộng rãi thể hiện tầm nhìn vượt trội, không chỉ chú trọng mối quan hệ một chiều từ trung tâm đến vùng, mà hướng tới hợp lực vùng - nơi mỗi địa phương cùng phát triển, cùng kết nối và cùng chia sẻ lợi ích chung. Với mô hình điều phối vùng đủ mạnh về thể chế và pháp lý, Vùng Thủ đô có thể thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới của cả nước trong kỷ nguyên phát triển mới.

Trong tiến trình xây dựng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm, Hà Nội được xác lập không chỉ là trung tâm hành chính – chính trị quốc gia mà còn phải trở thành "hạt nhân" điều phối, dẫn dắt và lan tỏa động lực phát triển cho toàn Vùng Thủ đô. Để vai trò ấy đi vào thực chất, Thủ đô cần một cách tiếp cận mới về liên kết không gian, hạ tầng và thể chế đủ mạnh để khắc phục những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm qua.

Hà Nội – từ trung tâm quốc gia đến "hạt nhân" điều phối vùng

Trong bối cảnh Vùng Thủ đô Hà Nội đứng trước yêu cầu phát triển nhanh hơn, bền vững hơn và hài hòa hơn, Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội đang được hoàn thiện đã đặt ra một định vị chiến lược có ý nghĩa đặc biệt: Hà Nội không chỉ là trung tâm hành chính – chính trị quốc gia, mà còn phải thực sự trở thành "hạt nhân" điều phối, dẫn dắt và lan tỏa động lực phát triển cho toàn vùng.

Đây không đơn thuần là một khẳng định mang tính khẩu hiệu, mà là yêu cầu mang tính thực tiễn cao. Thực tế cho thấy, trong nhiều năm qua, Hà Nội đã giữ vai trò trung tâm về chính trị, kinh tế, khoa học, giáo dục – đào tạo của cả nước. Tuy nhiên, vai trò "dẫn dắt vùng" mới chủ yếu hình thành một cách tự nhiên, chưa được thể chế hóa đầy đủ trong quy hoạch và cơ chế phối hợp phát triển liên vùng.

Chính vì vậy, việc xác lập rõ ràng vị thế trung tâm, hạt nhân điều phối của Hà Nội trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô không chỉ mang ý nghĩa chiến lược lâu dài, mà còn là cơ sở để Thủ đô thực hiện vai trò kết nối, định hướng và dẫn dắt các không gian phát triển mở rộng trong toàn Vùng Thủ đô.

Mô hình "chùm đô thị hướng tâm" và cấu trúc phát triển mới của vùng

Theo định hướng quy hoạch, không gian phát triển của Hà Nội sẽ được mở rộng và kết nối chặt chẽ với các tỉnh, thành phố trong Vùng Thủ đô theo mô hình "chùm đô thị hướng tâm". Trong cấu trúc này, Hà Nội là đô thị trung tâm, đóng vai trò điều phối các lĩnh vực then chốt như kinh tế – xã hội, khoa học – công nghệ, giáo dục – đào tạo, y tế chất lượng cao và hạ tầng giao thông chiến lược.

Các đô thị thuộc các tỉnh xung quanh được xác định là những đô thị vệ tinh lớn. Những không gian này vừa chia sẻ chức năng với Hà Nội, vừa tạo đối trọng phát triển, góp phần phân bổ hợp lý nguồn lực, dịch vụ và tiện ích cho toàn vùng. Cách tiếp cận này nhằm khắc phục tình trạng phát triển manh mún, thiếu đồng bộ hạ tầng và chưa khai thác hiệu quả mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm – những "điểm nghẽn" đã tồn tại nhiều năm trong liên kết vùng.

Việc gắn kết không gian vùng theo các hành lang kinh tế – đô thị, như tuyến Bắc – Nam kết nối Hà Nội với Thái Nguyên, Bắc Ninh; hành lang Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh; hay trục Bắc – Nam qua Ninh Bình và Phú Thọ… không chỉ tạo ra các động lực phát triển mới, mà còn giúp giảm áp lực lên khu vực nội đô Hà Nội.

Cấu trúc phát triển này hướng tới mục tiêu tối ưu hóa lợi thế của Hà Nội, đồng thời phát huy thế mạnh riêng của từng địa phương trong vùng, tạo nên một không gian phát triển hài hòa, bổ trợ lẫn nhau và lan tỏa động lực.

Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng việc xác lập rõ vai trò trung tâm, hạt nhân điều phối và dẫn dắt phát triển của Hà Nội trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô có ý nghĩa then chốt đối với tương lai Vùng Thủ đô.

Theo ông, trong nhiều năm qua, dù Hà Nội giữ vị trí trung tâm về chính trị, kinh tế, khoa học và đào tạo, song vai trò "dẫn dắt vùng" chủ yếu mới hình thành một cách tự nhiên, chưa được thể chế hóa đầy đủ trong quy hoạch và cơ chế phối hợp phát triển. Điều này khiến liên kết vùng chưa phát huy hết tiềm năng, nguồn lực phân bổ chưa hợp lý, hiệu quả phát triển chưa tương xứng với vị thế của Thủ đô.

Việc định vị Hà Nội là hạt nhân điều phối không đồng nghĩa với tập trung hóa nguồn lực. Ngược lại, mục tiêu là tổ chức lại không gian phát triển vùng theo hướng phân công hợp lý, bổ trợ lẫn nhau và lan tỏa động lực.

Trong đó, Hà Nội giữ vai trò kết nối, định hướng và dẫn dắt các không gian phát triển mở rộng; các địa phương trong vùng phát huy thế mạnh riêng, cùng tham gia vào chuỗi giá trị chung.

Khi vai trò trung tâm của Hà Nội được xác lập rõ ràng trong quy hoạch, Thủ đô sẽ có cơ sở để điều phối các dự án hạ tầng chiến lược, các hành lang kinh tế và chức năng đô thị quy mô vùng. Đây chính là nền tảng để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và thúc đẩy phát triển bền vững cho toàn Vùng Thủ đô.

Từ liên kết tự phát đến điều phối có tính thể chế

Nhiều chuyên gia quy hoạch tham gia đóng góp vào quá trình xây dựng dự thảo Quy hoạch tổng thể Thủ đô đều nhấn mạnh, việc xác định Hà Nội là trung tâm dẫn dắt vùng là cách tiếp cận chiến lược để Thủ đô thực sự trở thành đầu tàu lan tỏa năng lực, chất xám và nguồn lực về tài chính, nhân lực cho cả vùng.

Điểm mới quan trọng của cách tiếp cận này là đặt trọng tâm vào cả hạ tầng "cứng" và hạ tầng "mềm". Bên cạnh hệ thống giao thông, logistics, không gian đô thị, còn có các yếu tố về thể chế, chính sách, cơ chế gọi vốn đầu tư và phối hợp quản lý. Chỉ khi hai lớp hạ tầng này được thiết kế đồng bộ, vai trò điều phối của Hà Nội mới có thể đi vào thực chất.

Từ chỗ liên kết vùng mang tính tự phát, phụ thuộc nhiều vào động lực thị trường, Vùng Thủ đô cần chuyển sang mô hình điều phối có tính thể chế, có khung pháp lý đủ mạnh để ràng buộc trách nhiệm và quyền lợi giữa các địa phương.

Thùy Chi