Hà Nội ‘đi trước một bước’ trong quản lý không khí với hệ thống HanoiAir

Ô nhiễm không khí – thách thức môi trường ngày càng gay gắt

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, ô nhiễm không khí đã trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng nhất đối với Thủ đô Hà Nội. Vào các thời điểm giao mùa, nhất là trong mùa đông, xuân, chất lượng không khí tại nhiều khu vực thường xuyên rơi vào ngưỡng kém, thậm chí xấu, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân, đồng thời tác động tiêu cực đến các hoạt động kinh tế – xã hội của thành phố.

Nguyên nhân ô nhiễm không khí ở Hà Nội được xác định là tổng hòa của nhiều nguồn phát thải đan xen, bao gồm hoạt động giao thông, xây dựng, sản xuất công nghiệp, đốt ngoài trời, đốt rác, đốt vàng mã… Bên cạnh đó, các yếu tố khí tượng bất lợi như nghịch nhiệt, ít gió trong mùa đông xuân khiến khả năng khuếch tán chất ô nhiễm trong không khí bị hạn chế, làm tình trạng ô nhiễm trở nên trầm trọng hơn.

Trong khi đó, việc thiếu các công cụ dự báo đủ sớm khiến công tác kiểm soát ô nhiễm nhiều thời điểm vẫn mang tính bị động. Không ít giải pháp chỉ được triển khai khi chất lượng không khí đã xuống mức xấu, hiệu quả kiểm soát vì thế chưa đạt như kỳ vọng.

HanoiAir – công cụ dự báo sớm phục vụ điều hành

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã phối hợp với Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia và Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) triển khai thử nghiệm hệ thống dự báo sớm chất lượng không khí cho Thủ đô, gọi tắt là HanoiAir.

Hệ thống này cho phép dự báo xu hướng chất lượng không khí theo cả không gian và thời gian, giúp các cơ quan quản lý nhận diện sớm nguy cơ ô nhiễm gia tăng tại từng khu vực cụ thể, từ đó chủ động xây dựng và triển khai các kịch bản ứng phó phù hợp.

Trong những ngày đầu tháng 1/2026, hệ thống HanoiAir cho thấy chất lượng không khí trên địa bàn thành phố có xu hướng xấu đi. Dự báo chỉ số AQI trung bình toàn thành phố trong giai đoạn từ ngày 9 đến 13/1/2026 tăng so với tuần trước; riêng ngày 10/1, AQI cao nhất đạt 114 và ngày 11/1 lên tới 139, ở mức kém. Các khu vực phía Nam, Tây Nam và Tây Bắc Thủ đô được dự báo là những địa bàn chịu ảnh hưởng rõ nét nhất của đợt ô nhiễm này.

Những con số trên cho thấy, nếu không có các công cụ dự báo sớm và cơ chế ứng phó kịp thời, nguy cơ ô nhiễm không khí gia tăng là hiện hữu, nhất là trong bối cảnh Hà Nội đang đẩy mạnh xây dựng hạ tầng, chỉnh trang và mở rộng đô thị.

Dự báo để kích hoạt hành động cụ thể

Điểm đáng chú ý của HanoiAir không chỉ nằm ở việc cung cấp thông tin dự báo, mà còn ở vai trò là công cụ kích hoạt các biện pháp quản lý cụ thể. Trên cơ sở kết quả dự báo, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã có văn bản đề nghị các sở, ngành, địa phương và đơn vị liên quan triển khai đồng loạt các biện pháp cấp bách nhằm hạn chế phát sinh nguồn ô nhiễm.

Theo đó, Sở Xây dựng được yêu cầu tăng cường đôn đốc, kiểm tra và giám sát việc thực hiện các biện pháp kiểm soát bụi tại các công trình xây dựng, đặc biệt là những dự án đang thi công xén vỉa hè, mở rộng lòng đường trong khu vực nội đô. Các giải pháp như tưới nước giảm bụi, rửa đường, phun sương phải được thực hiện thường xuyên, liên tục, tránh tình trạng làm đối phó.

Cùng với đó, Công an thành phố tập trung tăng cường tuần tra, kiểm soát, kiên quyết xử lý các phương tiện vận chuyển nguyên vật liệu, chất thải xây dựng vi phạm quy định, gây phát tán bụi ra môi trường, làm mất trật tự đô thị.

Một điểm đáng chú ý là ngành Dân tộc và Tôn giáo cũng được huy động tham gia kiểm soát ô nhiễm không khí. Các cơ sở tâm linh, tôn giáo và người dân được tuyên truyền, vận động hạn chế đốt vàng mã; đồng thời xây dựng kế hoạch tuyên truyền dài hạn nhằm thay đổi thói quen, tiến tới chấm dứt việc đốt vàng mã – nguồn phát thải đáng kể trong các dịp lễ, Tết.

Gắn dự báo sớm với trách nhiệm điều hành

Nhấn mạnh vai trò của hệ thống dự báo sớm trong công tác quản lý, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Vũ Xuân Tùng khẳng định, HanoiAir không phải là công cụ để "tham khảo", mà là căn cứ quan trọng cho điều hành thực tiễn.

Theo ông Vũ Xuân Tùng, dự báo sớm chất lượng không khí phải gắn chặt với hành động cụ thể của từng ngành, từng địa phương. Khi hệ thống cảnh báo nguy cơ ô nhiễm gia tăng, các biện pháp kiểm soát bụi tại công trình xây dựng, tăng cường rửa đường, siết chặt vận chuyển vật liệu, hạn chế các nguồn phát thải ngoài trời phải được triển khai ngay, không chờ đến khi chỉ số AQI vượt ngưỡng xấu mới xử lý.

Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, các đợt ô nhiễm không khí trong mùa đông, xuân thường diễn biến nhanh, chịu tác động lớn của điều kiện khí tượng bất lợi. Nếu không có dự báo đủ sớm, công tác chỉ đạo, điều hành rất dễ rơi vào thế bị động.

Ông Vũ Xuân Tùng cho rằng, HanoiAir là bước đi quan trọng để Hà Nội chuyển từ ứng phó tình huống sang quản lý theo kịch bản. Trên cơ sở dự báo, Sở sẽ phối hợp với các sở, ngành, xã, phường chủ động triển khai các nhiệm vụ cấp bách theo Chỉ thị số 19 của UBND thành phố, bảo đảm thực hiện thường xuyên, liên tục, không mang tính phong trào.

Hướng tới nền tảng quản lý không khí lâu dài

Trong quá trình thử nghiệm, hệ thống HanoiAir tiếp tục được theo dõi, đánh giá và hoàn thiện nhằm nâng cao độ chính xác của các bản dự báo, từng bước hình thành nền tảng dữ liệu phục vụ quản lý chất lượng không khí lâu dài.

Về lâu dài, khi hệ thống được vận hành ổn định, HanoiAir không chỉ hỗ trợ kiểm soát các đợt ô nhiễm ngắn hạn, mà còn là cơ sở để Hà Nội triển khai các mô hình quản lý tiên tiến như xây dựng vùng phát thải thấp, điều tiết giao thông theo mức độ ô nhiễm, đưa chất lượng không khí trở thành chỉ số quan trọng trong điều hành đô thị thông minh.

Có thể khẳng định, dự báo sớm chất lượng không khí không phải là "giải pháp vạn năng", nhưng là công cụ quan trọng để các biện pháp kiểm soát được triển khai đúng thời điểm, đúng địa bàn và đồng bộ hơn, góp phần cải thiện môi trường sống và hướng tới phát triển bền vững Thủ đô.

Việc Hà Nội thử nghiệm hệ thống dự báo sớm chất lượng không khí HanoiAir cho thấy quyết tâm rõ nét của thành phố trong việc đổi mới tư duy quản lý môi trường, chuyển từ bị động xử lý sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm. Khi dự báo khoa học được gắn với trách nhiệm cụ thể của từng sở, ngành, địa phương và được kích hoạt bằng các biện pháp điều hành kịp thời, hiệu quả kiểm soát ô nhiễm không khí sẽ từng bước được nâng lên.

Dù chưa phải "lời giải cuối cùng" cho bài toán ô nhiễm không khí, HanoiAir là nền tảng quan trọng để Hà Nội xây dựng các kịch bản ứng phó linh hoạt, triển khai các mô hình quản lý tiên tiến và tiến tới đưa chất lượng không khí trở thành một chỉ số điều hành đô thị thường xuyên. Với cách làm bài bản, đồng bộ và kiên trì, Thủ đô có cơ sở để từng bước cải thiện môi trường sống, bảo đảm sức khỏe cộng đồng và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững trong dài hạn.

Thùy Chi