Luật Thủ đô (sửa đổi): Bước ngoặt cơ chế cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Mở đường cho tư duy quản trị khoa học mới

Trong hành trình hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo của khu vực vào năm 2045 theo Nghị quyết 02 của Bộ Chính trị, TP. Hà Nội đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi mạnh mẽ cách tiếp cận trong phát triển khoa học và công nghệ. Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) vì thế được kỳ vọng là "chìa khóa thể chế" mở ra không gian mới cho tư duy quản trị hiện đại.

Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hà Nội Nguyễn Anh Tuấn khẳng định, dự thảo luật lần này mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc cụ thể hóa các mục tiêu lớn đã được xác lập. Theo ông, điểm khác biệt căn bản của lần sửa đổi này là việc phân cấp, phân quyền triệt để cho TP. Hà Nội trong hầu hết các lĩnh vực, tạo ra "bệ phóng" cho những đổi mới mang tính đột phá về tài chính và nhân lực khoa học.

Một dấu ấn đáng chú ý là lần đầu tiên Luật Thủ đô dành riêng một chương cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không đơn thuần là sự bổ sung về cấu trúc mà là sự thay đổi về tư duy, khi khoa học và công nghệ được đặt vào vị trí trung tâm của mô hình tăng trưởng mới.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, điểm đột phá rõ nét nhất nằm ở cơ chế khoán chi triệt để. Luật xác lập nguyên tắc giao nhiệm vụ theo sản phẩm đầu ra, thay vì kiểm soát chi tiết từng khoản chi như trước đây. "Nếu đơn vị đạt được kết quả sản phẩm cuối cùng như Thành phố đặt hàng mà tiết kiệm được kinh phí, thì phần dư đó Thành phố không thu lại mà giao cho đơn vị tự quyết để thưởng cho người tham gia hoặc trích lập các quỹ. Đây là tư duy đột phá, bởi trước đây nếu còn dư tiền là phải trả lại ngân sách, nay chúng ta cho phép các nhà khoa học có 'của để dành' khi làm việc hiệu quả", ông Tuấn nhấn mạnh.

Cách làm này, nhìn ở góc độ quản trị, là sự chuyển dịch từ kiểm soát đầu vào sang đánh giá đầu ra, từ "giữ chặt ngân sách" sang "kích thích hiệu quả". Nó cũng tạo ra động lực trực tiếp cho các tổ chức nghiên cứu, nơi mà kết quả cuối cùng mới là thước đo giá trị, chứ không phải mức độ giải ngân.

Song song với đó, các chuyên gia tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ còn được miễn thuế thu nhập cá nhân đối với thù lao và hoạt động tư vấn chuyên sâu. Theo lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ, nhiều chuyên gia sẵn sàng chấp nhận mức thù lao thấp hơn, đổi lại là sự thông thoáng về thủ tục hành chính, không phải vướng vào quy trình kê khai, quyết toán phức tạp. Điều này giúp họ tập trung tối đa cho chuyên môn, thay vì bị phân tán bởi các rào cản ngoài khoa học.

Một thay đổi quan trọng khác là chuyển từ tư duy chờ đề xuất sang chủ động đặt hàng. TP. Hà Nội đã phê duyệt danh mục 30 bài toán lớn và 10 nhóm công nghệ chiến lược, qua đó định hướng rõ ràng các nhiệm vụ ưu tiên cần giải quyết. Đây là bước đi thể hiện sự chuyển đổi từ "nghiên cứu theo đề tài" sang "giải quyết vấn đề thực tiễn", gắn khoa học với đời sống đô thị.

Để tạo điều kiện cho các nhà khoa học dấn thân vào những lĩnh vực mới, Luật cũng quy định cơ chế miễn trách nhiệm dân sự đối với các rủi ro khách quan trong quá trình nghiên cứu. "Trong khoa học luôn có rủi ro, nếu không có cơ chế bảo vệ và chấp nhận thất bại ở những công nghệ lõi, công nghệ mới, chúng ta rất khó để có những sản phẩm đột phá", ông Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ.

Đáng chú ý, TP. Hà Nội còn thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, cho phép các mô hình kinh doanh và dịch vụ công nghệ mới được vận hành trong khuôn khổ sandbox. Đây là cách tiếp cận phổ biến trên thế giới, nơi chính sách được thử nghiệm song hành với thực tiễn, thay vì chờ hoàn thiện tuyệt đối trên giấy.

Tạo nền tảng thể chế cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Ở góc độ hoạch định chính sách, TS Trần Văn Khải - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho rằng việc sửa đổi Luật Thủ đô cần được nhìn nhận trong bối cảnh chiến lược phát triển quốc gia đang chuyển dịch mạnh mẽ.

Theo ông, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác lập mô hình tăng trưởng mới, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu. Định hướng này cũng phù hợp với chủ trương của Bộ Chính trị về xây dựng Thủ đô hiện đại, thông minh và bền vững.

Tờ trình của Chính phủ gửi Quốc hội cho thấy, dù Luật Thủ đô năm 2024 mới có hiệu lực, việc tiếp tục sửa đổi là cần thiết khi nhiều cơ chế đặc thù đã được kế thừa trong các luật khác, làm giảm tính vượt trội của luật hiện hành. Trong khi đó, thực tiễn đô thị Hà Nội vẫn đang đối mặt với hàng loạt thách thức như ùn tắc giao thông, ngập úng, ô nhiễm môi trường, trật tự xây dựng, quản lý đất đai và an toàn thực phẩm.

Trong bối cảnh đó, việc đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào trung tâm của Luật Thủ đô là lựa chọn mang tính chiến lược.

"Việc dành riêng một chương cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là lựa chọn đúng thời điểm và đúng trọng tâm. Khi các lĩnh vực này đã được xác định là động lực của mô hình tăng trưởng mới, Luật Thủ đô cần đặt nội dung này thành trụ cột thể chế để Hà Nội thực sự 'đi trước - mở đường'", TS. Trần Văn Khải nhận định.

Một điểm nhấn khác được ông Khải phân tích là việc đưa tư duy "giải bài toán lớn của đô thị" vào trong luật. Theo đó, khoa học và công nghệ phải được tích hợp trực tiếp vào quá trình hoạch định chính sách và quản lý nhà nước, thay vì đứng ngoài như một lĩnh vực hỗ trợ.

Điều này mở ra cơ hội để hình thành hệ sinh thái liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Khi các chủ thể này cùng tham gia vào một "bài toán chung", nguồn lực sẽ được huy động hiệu quả hơn, đồng thời rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng.

Dự thảo Luật cũng tập trung tháo gỡ các "điểm nghẽn" về tài chính, mua sắm và dữ liệu. Các cơ chế như ngân sách linh hoạt theo đầu ra, quỹ đầu tư mạo hiểm sử dụng ngân sách, khuyến khích doanh nghiệp tăng chi cho nghiên cứu và phát triển, hay cơ chế dữ liệu mở đều nhằm mục tiêu tạo ra môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, theo TS Trần Văn Khải, để các cơ chế này vận hành hiệu quả, phân quyền cần đi kèm với chuẩn hóa dữ liệu, liên thông hệ thống và bảo đảm an toàn dữ liệu. Ông nhấn mạnh, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng phải được coi là điều kiện tiên quyết để xây dựng niềm tin xã hội, yếu tố nền tảng cho phát triển đô thị thông minh.

Cùng với đó, việc phát triển các khu công nghệ cao, trong đó xác định Khu công nghệ cao Hòa Lạc là hạt nhân nghiên cứu, phát triển và thử nghiệm, cho thấy dự thảo Luật không chỉ chú trọng "hạ tầng thể chế" mà còn quan tâm đến "hạ tầng không gian" cho đổi mới sáng tạo.

Trao cơ chế để "làm miếng bánh to ra"

Ở góc độ kinh tế và thể chế, Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, đưa ra một cách nhìn thẳng thắn khi cho rằng có thể coi Luật Thủ đô (sửa đổi) là "phiên bản 4.0".

Theo ông, bản chất của Luật Thủ đô là một luật trao quyền, trao công cụ, trong đó trọng tâm là cơ chế. "Nếu thực sự trao cơ chế và thẩm quyền cho Hà Nội thì mới có thể triển khai được ý tưởng", ông Hiếu nhấn mạnh.

Ông cũng cho rằng việc sửa đổi luật lần này là rất cấp thiết, bởi bối cảnh phát triển đã thay đổi, mục tiêu đã thay đổi và đặc thù của Hà Nội khác biệt so với các địa phương khác.

Dưới góc độ kinh tế, cách tiếp cận của dự thảo luật là "thúc vào cái tốt", tức là tạo điều kiện để những khu vực, lĩnh vực có tiềm năng phát huy tối đa lợi thế. Đây là tư duy phù hợp trong kỷ nguyên mới, nơi cạnh tranh không còn dựa vào nguồn lực sẵn có mà phụ thuộc vào khả năng khai thác và phát triển nguồn lực đó.

Đáng chú ý, ông Phan Đức Hiếu cho rằng, Hà Nội không cần những cụm từ như "đặc thù" hay "vượt trội", bởi bản thân thành phố đã có lợi thế vượt trội về cơ hội đầu tư và kinh doanh. Điều cần thiết là một cơ chế tốt, đủ linh hoạt và hiệu quả.

Ông phân tích thêm, quan điểm xuyên suốt của Ủy ban Kinh tế là "hãy cho Hà Nội cơ chế để làm cho miếng bánh to ra, phần chia vẫn như các tỉnh nhưng tự khắc phần nhận được sẽ nhiều hơn". Theo đó, ưu đãi nên tập trung vào thủ tục và cơ chế, bảo đảm sự minh bạch, nhanh nhạy và thuận lợi cho các chủ thể tham gia.

Từ góc nhìn này, các chính sách như "siêu khấu trừ thuế" tối thiểu 200% đối với doanh nghiệp sử dụng quỹ phát triển khoa học và công nghệ hay việc Thành phố đóng vai trò "nhà tiêu dùng đầu tiên" cho các sản phẩm công nghệ mới đều mang ý nghĩa đặc biệt. Chúng không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp mà còn góp phần nuôi dưỡng hệ sinh thái khởi nghiệp.

Mục tiêu đến năm 2030, kinh tế số chiếm tối thiểu 40% GRDP của Hà Nội là một tham vọng lớn, song hoàn toàn có cơ sở nếu các cơ chế trong Luật Thủ đô (sửa đổi) được triển khai hiệu quả.

Theo Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hà Nội Nguyễn Anh Tuấn, thành phố sẽ ưu tiên phát triển các loại tài sản số và mô hình kinh tế mới như kinh tế không gian tầm thấp hay ứng dụng công nghệ trong công nghiệp văn hóa. Đây là những lĩnh vực ít phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên nhưng có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao, góp phần duy trì tốc độ tăng trưởng trên 10% trong dài hạn.

Nhìn tổng thể, Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ là một văn bản pháp lý, mà là sự định hình lại cách Hà Nội vận hành trong kỷ nguyên mới. Khi cơ chế được thiết kế đúng, nguồn lực sẽ tự tìm đến, và khi các nhà khoa học được trao quyền, được bảo vệ và được hưởng thành quả xứng đáng, đổi mới sáng tạo sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành động lực thực sự cho phát triển.

Ở một góc nhìn rộng hơn, đây cũng là phép thử cho tư duy cải cách thể chế của Việt Nam. Nếu Hà Nội thành công với mô hình này, những kinh nghiệm tích lũy được hoàn toàn có thể lan tỏa ra cả nước, góp phần hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mang bản sắc Việt Nam, đủ sức cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới.

Minh Anh