Luật Thủ đô (sửa đổi): Tạo nền tảng thể chế để Hà Nội dẫn dắt đổi mới sáng tạo

TS. Trần Văn Khải - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (KH,CN&MT) của Quốc hội cho rằng, điểm đột phá nằm ở cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, cho phép giải các bài toán đô thị lớn bằng dữ liệu, công nghệ và tư duy đổi mới.

Chính phủ vừa trình Quốc hội dự án Luật Thủ đô (sửa đổi). Ông đánh giá như thế nào về việc dự thảo Luật dành riêng một chương quy định về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số?

TS. Trần Văn Khải: Việc sửa đổi Luật Thủ đô lần này cần được nhìn nhận trong bối cảnh chiến lược phát triển quốc gia đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác lập mô hình tăng trưởng mới, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được coi là động lực chủ yếu để thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tháo gỡ các "điểm nghẽn" thể chế. Định hướng này cũng phù hợp với chủ trương của Bộ Chính trị về phát triển Thủ đô theo hướng đô thị hiện đại, thông minh và bền vững.

Tờ trình của Chính phủ gửi Quốc hội về dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) cho thấy, dù Luật Thủ đô năm 2024 mới có hiệu lực, việc tiếp tục sửa đổi là cần thiết khi nhiều cơ chế đặc thù đã được các luật và nghị quyết khác kế thừa, làm giảm tính vượt trội của Luật. Đồng thời, yêu cầu phân quyền và đổi mới quản trị theo mô hình hiện đại đòi hỏi khung pháp lý rộng hơn, trong khi thực tiễn đô thị Hà Nội vẫn đang đối mặt với nhiều vấn đề dai dẳng như ùn tắc giao thông, ngập úng, ô nhiễm môi trường, trật tự xây dựng, quản lý đất đai và an toàn thực phẩm. Trong bối cảnh đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng quản trị đô thị.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) khẳng định vị trí của Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị - hành chính, mà còn là trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, y tế và hội nhập quốc tế. Dự thảo cũng nhấn mạnh nguyên tắc phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền TP. Hà Nội, áp dụng cơ chế đặc thù và thúc đẩy cải cách thủ tục theo hướng minh bạch, đơn giản hóa, khuyến khích ứng dụng khoa học - công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý nhà nước.

Điểm nhấn đáng chú ý là việc dự thảo dành riêng một chương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Chương này xác lập các nguyên tắc như tích hợp khoa học - công nghệ vào hoạch định chính sách, ưu tiên giải các "bài toán lớn" của đô thị, trọng dụng nhân tài, linh hoạt ngân sách theo đầu ra và chấp nhận rủi ro trong phạm vi kiểm soát. Đồng thời, dự thảo trao thẩm quyền cho HĐND và UBND Thành phố cụ thể hóa các cơ chế tài chính như quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách, khấu trừ chi phí nghiên cứu - phát triển ở mức cao, cơ chế khoán chi và thủ tục mua sắm rút gọn cho nhiệm vụ khoa học - công nghệ, cùng với việc xây dựng kiến trúc số, nền tảng dùng chung và cơ chế dữ liệu mở.

Việc quy định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) và phát triển khu công nghệ cao, trong đó xác định Khu công nghệ cao Hòa Lạc là hạt nhân nghiên cứu, phát triển và thử nghiệm, cho thấy dự thảo Luật hướng tới xây dựng cả "hạ tầng thể chế" và "hạ tầng không gian" cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Theo tôi, việc dành riêng một chương cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là lựa chọn đúng thời điểm và đúng trọng tâm. Khi các lĩnh vực này đã được xác định là động lực của mô hình tăng trưởng mới, Luật Thủ đô cần đặt nội dung này thành trụ cột thể chế để Hà Nội thực sự "đi trước - mở đường".

Một điểm đáng chú ý là việc đưa tư duy "giải bài toán lớn của đô thị" vào trong luật. Theo đó, khoa học - công nghệ và chuyển đổi số phải được tích hợp vào hoạch định chính sách và quản lý nhà nước, ưu tiên giải các vấn đề gắn trực tiếp với chất lượng sống và năng lực cạnh tranh của TP. Hà Nội. Đây là bước chuyển từ cách tiếp cận "đầu tư theo đề tài" sang "đặt hàng theo vấn đề", thúc đẩy sự tham gia của hệ sinh thái viện - trường - doanh nghiệp - cơ quan quản lý.

Dự thảo Luật cũng tập trung tháo gỡ các "điểm nghẽn" trong đổi mới sáng tạo, đặc biệt về tài chính, mua sắm và dữ liệu, thông qua các cơ chế ngân sách linh hoạt theo đầu ra, khoán chi cho nhiệm vụ khoa học - công nghệ, quỹ đầu tư mạo hiểm sử dụng ngân sách và khuyến khích doanh nghiệp tăng chi cho R&D. Tuy nhiên, để các cơ chế này phát huy hiệu quả, phân quyền cần đi cùng với chuẩn dữ liệu, liên thông hệ thống và bảo đảm an toàn dữ liệu. Việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng phải được coi là điều kiện tiên quyết để tạo dựng niềm tin xã hội và thúc đẩy phát triển đô thị thông minh lấy con người làm trung tâm

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đặt trọng tâm đổi mới phương thức quản trị đô thị dựa trên công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Ông đánh giá như thế nào về vai trò của các chính sách này trong việc thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng chính quyền số và tháo gỡ các "điểm nghẽn" phát triển của Thủ đô?

TS. Trần Văn Khải: Theo tôi, ý nghĩa lớn nhất của việc dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đặt trọng tâm đổi mới quản trị dựa trên công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo là chuyển từ "quản lý theo sự vụ" sang "điều hành theo dữ liệu và dự báo". Trong một đô thị đặc biệt như Hà Nội, nơi các điểm nghẽn như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, ngập úng, vi phạm trật tự xây dựng - đất đai hay an toàn thực phẩm có tính liên ngành và lan tỏa cao, cách quản trị dựa trên báo cáo thủ công và phản ứng sau sự cố thường chậm, chi phí lớn và khó tạo đột phá.

Dự thảo Luật đã đặt nền tảng cho chính quyền số thông qua một hệ thống cấu phần tương đối đồng bộ. Trong đó có yêu cầu xây dựng nền hành chính số và công vụ số; thẩm quyền ban hành kiến trúc số đặc thù và nền tảng số dùng chung; cơ chế quản trị dựa trên dữ liệu số với trách nhiệm chia sẻ dữ liệu, dữ liệu mở và hợp tác dữ liệu công - tư; cùng với quy định về quản lý rủi ro, bảo đảm an toàn khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý nhà nước. Cách tiếp cận này phù hợp với khuyến nghị của các tổ chức quốc tế như World Bank và OECD về chuyển đổi khu vực công theo hướng quản trị dựa trên dữ liệu.

Trong lĩnh vực giao thông, quản trị số cho phép hình thành "vòng phản hồi thời gian thực" thông qua thu thập dữ liệu lưu lượng, tai nạn và hành trình để tối ưu điều khiển đèn tín hiệu, phân luồng và cảnh báo giao thông. Điều này giúp lượng hóa hiệu quả các chính sách hạn chế phương tiện cá nhân hoặc các giải pháp giảm ùn tắc dựa trên bằng chứng, đồng thời hỗ trợ kết nối quy hoạch giao thông đô thị với hệ thống vận tải công cộng khối lượng lớn.

Đối với môi trường, đặc biệt là ô nhiễm không khí, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo có thể chuyển cách tiếp cận từ "đo và báo" sang "dự báo và can thiệp". Thông qua mô hình hóa ô nhiễm, cảnh báo sớm và khoanh vùng nguồn phát thải, các cơ quan quản lý có thể xây dựng lộ trình kiểm soát phương tiện, thiết kế vùng phát thải thấp và tăng cường chia sẻ dữ liệu môi trường trong toàn Vùng Thủ đô.

Trong quản lý trật tự xây dựng, đất đai và an toàn thực phẩm, quản trị số giúp phát hiện sớm vi phạm thông qua hệ thống dữ liệu không gian, hồ sơ số và cơ chế đối soát dữ liệu, từ đó giảm không gian "xin - cho" và tăng hiệu lực hậu kiểm. Dự thảo Luật cũng thiết kế các công cụ quản lý mạnh hơn đối với trật tự đô thị, an toàn cộng đồng và quản lý an toàn thực phẩm, tạo cơ sở pháp lý để chính quyền Thành phố triển khai quản trị số trong thực tiễn.

Thông điệp cốt lõi là chuyển đổi số của Thủ đô không chỉ dừng ở việc ứng dụng công nghệ hay mua sắm phần mềm, mà là tái thiết kế toàn bộ quy trình quản trị dựa trên dữ liệu, đặt người dân làm trung tâm và gắn chặt với trách nhiệm giải trình. Chỉ khi đó, công nghệ mới thực sự trở thành công cụ hiệu quả để tháo gỡ các điểm nghẽn phát triển của đô thị.

Ông nhìn nhận như thế nào về các cơ chế, chính sách trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) nhằm thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đặc biệt là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và các chính sách ưu đãi, hỗ trợ? Những quy định này đã đủ nền tảng để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm lớn về khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo hay chưa?

TS. Trần Văn Khải: Tôi cho rằng các quy định về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã "mạnh hơn một bước" so với cách tiếp cận truyền thống khi đặt trọng tâm vào thử nghiệm có kiểm soát, chấp nhận rủi ro trong phạm vi quản lý và gắn ưu đãi, hỗ trợ với kết quả đầu ra. Dự thảo khẳng định nguyên tắc tích hợp khoa học - công nghệ và chuyển đổi số vào quản lý nhà nước, ưu tiên giải các "bài toán lớn" của đô thị, đồng thời thừa nhận rằng đổi mới sáng tạo muốn tạo đột phá cần có cơ chế chấp nhận rủi ro trong phạm vi kiểm soát.

Đối với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), dự thảo trao thẩm quyền cho HĐND TP. Hà Nội quy định tiêu chí, điều kiện và trình tự cho phép, điều chỉnh hoặc chấm dứt thử nghiệm; cơ chế hướng dẫn, giám sát và bảo vệ người tham gia; chính sách tài trợ và khai thác dữ liệu, hạ tầng, tài sản công phục vụ thử nghiệm. HĐND TP cũng có thể quyết định việc miễn áp dụng một số quy định pháp luật đối với dự án thử nghiệm cụ thể theo đề nghị của UBND. Cách thiết kế này tương đối đầy đủ so với thông lệ quốc tế, khi sandbox hiệu quả cần có thời hạn rõ ràng, tiêu chí vào - ra minh bạch và cơ chế giám sát để rút kinh nghiệm chính sách sau thử nghiệm.

Về ưu đãi và nguồn lực, dự thảo Luật đưa ra một hệ thống công cụ đáng chú ý như thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách theo nguyên tắc thị trường; cơ chế khoán chi; thủ tục chỉ định thầu rút gọn cho nhiệm vụ khoa học - công nghệ; ưu đãi thuế thu nhập cá nhân đối với cá nhân tham gia nhiệm vụ khoa học - công nghệ; cơ chế khấu trừ chi phí R&D ở mức cao; hỗ trợ chuyển giao công nghệ và sở hữu trí tuệ; đồng thời phát triển khu công nghệ cao, trong đó Khu công nghệ cao Hòa Lạc được xác định là hạt nhân đổi mới sáng tạo. Nếu được triển khai nhất quán, các công cụ này có thể góp phần tháo gỡ ba nút thắt lớn của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, gồm vốn mồi và vốn mạo hiểm, cơ chế thị trường cho thử nghiệm và hạ tầng không gian đổi mới.

Tuy nhiên, để các cơ chế này thực sự phát huy hiệu quả, việc thực thi cần đáp ứng một số điều kiện quan trọng.

Thứ nhất, sandbox phải có giới hạn thời gian, ngưỡng rủi ro rõ ràng, cơ chế bồi thường khi phát sinh thiệt hại và đánh giá độc lập để phân biệt đổi mới thực chất với thử nghiệm tùy tiện.

Thứ hai, cơ chế miễn trừ trách nhiệm phải gắn với quy trình minh bạch, không vụ lợi và đi kèm các biện pháp phòng chống trục lợi, tham nhũng và kiểm toán.

Thứ ba, trong bối cảnh dữ liệu ngày càng mở và chia sẻ rộng rãi, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo đảm an ninh mạng cần được coi là nền tảng để duy trì niềm tin xã hội, phù hợp với khung pháp lý hiện hành về dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.

Minh Anh