Hà Nội đẩy mạnh số hóa di sản, phát huy giá trị kho tàng văn hóa của Thủ đô

Số hóa di sản cần được nhìn nhận là một quá trình toàn diện

Chia sẻ về định hướng số hóa di sản, bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) cho rằng, số hóa không chỉ nhằm lưu giữ, mà còn tạo ra hình thức thể hiện mới, nội dung mới và phương thức truyền tải mới, giúp di sản hiện diện sinh động hơn trong đời sống đương đại. Tuy nhiên, số hóa di sản hiện vẫn là một khái niệm khá mới và dễ bị hiểu theo cách giản đơn. Nhiều người thường đồng nhất số hóa di sản với việc chụp ảnh tư liệu, hay chuyển đổi hồ sơ sang định dạng số trên các phương tiện công nghệ thông tin... Dù đây là những bước cần thiết, nhưng chưa phản ánh đầy đủ bản chất của quá trình số hóa.

Ở góc nhìn toàn diện hơn, số hóa di sản là một quy trình đồng bộ, bắt đầu từ kiểm kê, thu thập thông tin, chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu, đến việc ứng dụng các công nghệ số. Mục tiêu không dừng lại ở lưu trữ, mà hướng tới việc giúp di sản tiếp cận công chúng một cách hiệu quả hơn, tạo điều kiện để công chúng hiểu sâu hơn về giá trị của di sản.

Bà Phạm Thị Lan Anh cho rằng, cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó, di sản được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên văn hóa có khả năng phát huy giá trị trong bối cảnh mới. Khi được số hóa bài bản, di sản có thể tham gia vào nhiều lĩnh vực, góp phần thúc đẩy các ngành liên quan.

Từ góc độ quản lý nhà nước, số hóa còn giúp nâng cao hiệu quả quản lý theo hướng khoa học, tạo nền tảng để kết nối liên ngành và khai thác giá trị di sản một cách bền vững.

Số hóa gắn với bảo tồn, phát huy giá trị di sản

Từ thực tế triển khai tại Hà Nội, bà Phạm Thị Lan Anh cho biết, số hóa di sản văn hóa hiện nay đang được thể hiện rõ trên hai phương diện: Bảo tồn và phát huy giá trị.

Ở phương diện bảo tồn, số hóa giúp lưu giữ lại thông tin về di sản một cách chuẩn xác, đầy đủ và bài bản. Đặc biệt, đối với những di sản đang có nguy cơ bị mai một, như di sản phi vật thể, hoặc các di sản chịu tác động của biến đổi khí hậu, môi trường và thiên tai, số hóa là một trong những giải pháp phù hợp, cấp thiết và cần được thực hiện trong giai đoạn hiện nay.

Thứ hai, số hóa di sản tạo nền tảng để có thể phát huy giá trị, nhất là trong các ngành mới. Số hóa di sản là đòn bẩy cho truyền thông, thiết kế và góp phần phát triển các ngành trong nhóm công nghiệp văn hóa. Di sản có thể được ứng dụng trong điện ảnh, trò chơi điện tử cũng như trong các ngành sáng tạo khác.

Hà Nội tiến tới số hóa 100% di sản theo lộ trình và thứ tự ưu tiên

Bà Phạm Thị Lan Anh cho rằng, quá trình số hóa di sản là một hành trình lâu dài, không thể hoàn thành trong một sớm một chiều, bởi di sản luôn vận động, tiếp tục tích hợp những giá trị mới của đời sống. Vì vậy, việc xác định thứ tự ưu tiên theo từng nhóm là cần thiết, nhằm bảo đảm triển khai hiệu quả, đồng thời, từng bước phát huy tốt nhất giá trị của di sản trong bối cảnh hiện nay.

Trước hết, cần tập trung vào nhóm di sản đang đứng trước nguy cơ xuống cấp, mai một hoặc thất lạc dữ liệu.

Theo đó, nhóm thứ nhất cần quan tâm đặc biệt là các di sản phi vật thể do các nghệ nhân nắm giữ, bởi phần lớn nghệ nhân đều đã cao tuổi, trong khi việc truyền dạy những tri thức, kỹ năng tích lũy qua nhiều thế hệ là quá trình lâu dài, có thể kéo dài hàng chục năm; nếu không tư liệu hóa, lưu giữ kịp thời thì có nguy cơ mất mát không thể phục hồi.

Nhóm thứ 2 là di sản tiêu biểu, có giá trị đặc sắc, phản ánh chiều sâu lịch sử và văn hiến của Thăng Long - Hà Nội, như khu di tích Hoàng thành Thăng Long, hay khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Đây là những di sản mang tính biểu tượng, cần được ưu tiên số hóa để vừa bảo tồn, vừa lan tỏa giá trị tới đông đảo công chúng trong và ngoài nước.

Nhóm thứ 3 là nhóm di sản có tiềm năng phát triển thành các sản phẩm văn hóa mới thông qua ứng dụng công nghệ và sáng tạo. Với sự tham gia của đội ngũ nghệ sĩ, nhà thiết kế và lực lượng sáng tạo đông đảo, việc số hóa có thể mở ra khả năng xây dựng các sản phẩm trong lĩnh vực nghệ thuật thị giác, nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa… Qua đó, di sản không chỉ được lưu giữ, mà còn trở thành nguồn lực cho các ngành công nghiệp văn hóa, đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Hướng tới hệ sinh thái số, đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển

Theo Bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý di sản, nhiều ý kiến chuyên gia đã đề cập khả năng hình thành các sản phẩm văn hóa mới trên nền tảng di sản, trong đó, di sản là chất liệu và công nghệ là phương tiện phát triển.

Số hóa di sản không chỉ là xu hướng công nghệ, mà đã trở thành hướng đi tất yếu, kéo theo sự thay đổi về tư duy: Từ gìn giữ sang khai thác, từ lưu trữ sang lan tỏa và tạo ra giá trị mới. Tinh thần này cũng phù hợp với định hướng phát triển văn hóa, trong đó nhấn mạnh vai trò của công nghệ và chuyển đổi số như động lực quan trọng để phát huy giá trị di sản, coi di sản không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là nguồn tài nguyên cho hiện tại và tương lai, có thể tham gia trực tiếp vào phát triển kinh tế - xã hội.

Tại Hà Nội, định hướng này đang được cụ thể hóa thông qua các chính sách phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa, nhấn mạnh việc khai thác di sản như một nguồn lực nội sinh gắn với sáng tạo, du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa.

Theo bà Phạm Thị Lan Anh, để đạt được mục tiêu này, cần một quá trình nhất định với sự đồng bộ về cơ chế, chính sách, nguồn lực đầu tư, đồng thời huy động sự tham gia của các nhà sáng tạo, doanh nghiệp và cộng đồng. Khi công nghệ, văn hóa và thị trường được kết nối hiệu quả, di sản sẽ được đánh thức, trở thành nguồn lực phát triển bền vững, góp phần nâng cao vị thế Thủ đô Hà Nội trong tiến trình hội nhập.

Bà Phạm Thị Lan Anh cho rằng, các nhóm giải pháp nền tảng nhằm thúc đẩy số hóa di sản theo hướng đồng bộ, hiệu quả đã được nhận diện qua quá trình thảo luận và thực tiễn triển khai thời gian qua. Trong đó, cần tập trung vào ba nhóm giải pháp trọng tâm và phải thực hiện đồng thời, nhất quán.

Trước hết là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về di sản. Hệ thống này cần được thiết kế theo tiêu chuẩn chung, bảo đảm khả năng liên thông giữa các đơn vị, đồng thời, đáp ứng yêu cầu khai thác, sử dụng lâu dài.

Thứ hai là đầu tư hạ tầng công nghệ gắn với phát triển nguồn nhân lực. Đặc biệt, nguồn nhân lực phải có sự kết hợp giữa hiểu biết về di sản và năng lực công nghệ, qua đó nâng cao chất lượng số hóa, góp phần truyền tải giá trị di sản với chiều sâu văn hóa.

Thứ ba là hoàn thiện cơ chế phối hợp nhằm huy động sự tham gia của các sở, ngành, địa phương, đặc biệt là doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo. Nếu không có cơ chế phối hợp hiệu quả, sẽ khó phát huy chất lượng các sản phẩm số hóa cũng như nhân rộng các mô hình, cách làm tốt.

Để các giải pháp đi vào thực tiễn hiệu quả, cần triển khai đồng thời bốn nội dung. Đó là xây dựng cơ sở dữ liệu, đầu tư công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và hoàn thiện cơ chế, chính sách liên quan. Đây là những yếu tố nền tảng, có tính liên kết chặt chẽ, quyết định hiệu quả của quá trình số hóa di sản trên địa bàn thành phố trong thời gian tới.

Bà Lan Anh hi vọng trong thời gian tới, việc số hoá, sử dụng công nghệ sẽ không dừng ở các dự án riêng lẻ, hay những lễ hội đơn lẻ, mà từng bước hình thành một hệ sinh thái số, bảo đảm việc số hóa di sản được triển khai đồng bộ. Quan trọng hơn, số hóa không chỉ phục vụ bảo tồn, mà phải thực sự trở thành nguồn lực cho sáng tạo và phát triển.

"Dù chặng đường 5 đến 10 năm tới không phải là ngắn, nhưng với những nền tảng đang được triển khai cùng sự hỗ trợ của khoa học công nghệ, có cơ sở để tin tưởng vào những chuyển biến tích cực trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản". Bà Phạm Thị Lan Anh nhấn mạnh.

Minh Anh