Đánh thức di sản, xây dựng bản sắc đô thị hiện đại

Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm được xây dựng trên nền tảng Nghị quyết số 02 của Bộ Chính trị, Luật Thủ đô năm 2026 và các nghị quyết của Quốc hội. Quy hoạch xác lập triết lý phát triển lấy con người làm trung tâm, lấy chiều sâu văn hóa Thăng Long - Hà Nội làm nguồn lực nội sinh, đồng thời định hình lộ trình phát triển đến năm 2035, 2045 và tầm nhìn sau năm 2065, hướng tới mục tiêu đưa Hà Nội trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, thành phố toàn cầu, thuộc nhóm các Thủ đô có chất lượng sống và chỉ số hạnh phúc hàng đầu thế giới.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, quy hoạch xác định 4 đột phá chiến lược, gồm: Hoàn thiện thể chế và tăng cường phân quyền; phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số; phát triển hệ thống hạ tầng giao thông đa tầng; phục hồi các dòng sông theo mô hình hạ tầng tích hợp đa năng.

Cùng với đó là sự chuyển đổi từ tư duy phát triển đơn cực sang mô hình chùm đô thị liên kết vùng, định vị Hà Nội là hạt nhân của vùng Thủ đô, hình thành 9 cực tăng trưởng chiến lược, 9 trung tâm lớn đa chức năng và 9 trục động lực phát triển.

Quy hoạch xác lập cấu trúc đô thị đa tầng, đa lớp theo hướng đô thị lập thể; phát triển không gian ngầm, không gian trên cao và các khu vực TOD. Khu vực cốt lõi nội đô lịch sử được tái cấu trúc với các định hướng đối với vùng di sản Hồ Gươm, phố cổ 36 phố phường, khu phố cũ Pháp, Hồ Tây và Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng.

Ông Phạm Tuấn Long, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã có những chia sẻ về việc sử dụng di sản làm "chất liệu" cốt lõi để kiến tạo nên diện mạo của một Thủ đô văn hiến và hiện đại.

Di sản là "chất liệu" kiến tạo tương lai

Ông Phạm Tuấn Long nhấn mạnh vị thế đặc biệt của Hà Nội – địa bàn sở hữu lượng di sản lớn nhất cả nước. Đây không chỉ là những con số thống kê mà là những dấu ấn sống động của quá trình hình thành Thăng Long, Đông Đô và Hà Nội qua nhiều thế kỷ.

Theo ông Long, trong bản quy hoạch mới, thay vì coi di sản là những thực thể cần được "đóng băng" để bảo tồn, Hà Nội chọn cách nhìn nhận chúng như một nguồn lực phát triển. Với 9 cực tăng trưởng mới, quỹ di sản phong phú và đa dạng sẽ đóng vai trò là nền tảng bản sắc lịch sử, văn hóa và văn hiến. 

Ông Phạm Tuấn Long khẳng định, đây chính là những chất liệu để làm nền tảng cho phát triển của đô thị Hà Nội trong tương lai. Tư duy này cho thấy một bước chuyển quan trọng: Di sản không còn là rào cản của hiện đại hóa, mà là yếu tố giúp đô thị hiện đại không bị hòa lẫn, giữ được "cốt cách" riêng biệt của Thủ đô nghìn năm.

Tái thiết nội đô và những "hạt nhân" di sản vùng ven

Một trong những vấn đề nhận được sự quan tâm lớn là giải pháp bảo tồn cho khu vực nội đô lịch sử, nơi tập trung các cực tăng trưởng quan trọng như Hồ Gươm và Phố cổ. Ông Phạm Tuấn Long lý giải rằng, chính tên gọi "nội đô lịch sử" đã tự thân khẳng định tầm quan trọng của khu vực trung tâm này trong cực phát triển mới. Khi thành phố mở rộng, những giá trị di sản tiêu biểu tại đây sẽ là "neo khóa" giúp giữ gìn bản sắc riêng của đô thị giữa làn sóng đô thị hóa mạnh mẽ.

Tuy nhiên, tầm nhìn của quy hoạch không chỉ dừng lại ở vùng lõi. Ông Long chỉ ra rằng các cực tăng trưởng xung quanh cũng sở hữu mật độ di sản vô cùng đậm đặc. Ông liệt kê một loạt các "hạt nhân" văn hóa sẽ đóng vai trò thúc đẩy sự phát triển của các khu đô thị mới: từ quần thể Hương Sơn, thành cổ Sơn Tây, làng cổ Đường Lâm đến chuỗi di sản gắn với các dòng sông như sông Nhuệ, sông Tích, sông Hoàng Giang.

Những địa danh như Cổ Loa, chùa Trầm, chùa Trăm Gian, chùa Tây Phương hay chùa Thầy không chỉ là điểm đến tâm linh mà được định vị là những trung tâm văn hóa thúc đẩy sự phát triển bền vững cho các khu vực vệ tinh. Sự hiện diện của hệ thống làng cổ, làng nghề gắn liền với các di tích này sẽ tạo nên sự kết nối hài hòa giữa không gian sống hiện đại và giá trị truyền thống.

Hiện thực hóa các cam kết: Từ văn bản đến công trình

Để tầm nhìn không chỉ dừng lại ở những ý tưởng trên giấy, ngành văn hóa Hà Nội đã có những bước đi cụ thể. Trong số 50 Biên bản ghi nhớ (MOU) được ký kết tại Hội nghị, có tới 9 văn bản trực tiếp liên quan đến lĩnh vực văn hóa - xã hội. Ông Phạm Tuấn Long cho biết, Sở Văn hóa và Thể thao đã bắt tay ngay vào việc triển khai để đưa các cam kết này trở thành hiện thực.

Cơ sở pháp lý cho các hành động này là Chương trình hành động số 08 (ban hành ngày 17/03/2026) của Thành ủy và Kế hoạch 128 (ngày 30/03/2026) của UBND Thành phố. Đây là chuỗi nhiệm vụ trọng tâm mà ngành Văn hóa và Thể thao sẽ tập trung thực hiện trong những năm tới.

Điểm đáng chú ý trong phương thức triển khai của Hà Nội là sự phối hợp đa dạng giữa chính quyền, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Ông Phạm Tuấn Long cho biết, Sở đang hợp tác với các trường đại học có lĩnh vực nghệ thuật sáng tạo để thúc đẩy công nghiệp văn hóa, tận dụng nguồn tri thức trẻ để phát huy giá trị di sản. Đặc biệt, mô hình hợp tác với các tập đoàn lớn như Lotte và Vingroup để đưa nghệ thuật công cộng vào không gian các trung tâm thương mại là một bước đi đột phá. Cách làm này giúp văn hóa nghệ thuật không còn xa lạ mà len lỏi vào từng không gian sinh hoạt của người dân, biến các trung tâm kinh tế thành những không gian văn hóa sống động.

Trong bản quy hoạch tầm nhìn 100 năm, sông Hồng được xác định là "dòng sông mẹ", trục cảnh quan chủ đạo của Thủ đô. Dưới góc nhìn văn hóa, ông Phạm Tuấn Long khẳng định lịch sử Thăng Long - Hà Nội không thể tách rời dòng sông này.

Hệ thống các làng nghề, làng cổ dọc hai bên bờ sông Hồng đã đóng góp vai trò quyết định trong quá trình hình thành và phát triển đô thị cho đến ngày hôm nay. Chính vì vậy, quy hoạch chi tiết trong thời gian tới sẽ tập trung nghiên cứu sâu và mở rộng phạm vi bảo tồn các khu vực làng cổ, làng nghề gắn với hệ thống di tích dọc sông. Việc bảo tồn sự độc đáo của sông Hồng không chỉ là bảo vệ một dòng chảy tự nhiên, mà là bảo vệ một "trục di sản" kết nối quá khứ với tương lai, đảm bảo rằng sự phát triển hiện đại hai bên bờ sông vẫn luôn mang hơi thở của văn hóa bản địa.

Có thể thấy Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm là một bản thiết kế có sự giao thoa nhuần nhuyễn giữa bảo tồn và phát triển. Với tư duy lấy di sản làm "chất liệu" và các giá trị văn hóa làm "hạt nhân", Hà Nội đang tự tin hướng tới hình ảnh một Thủ đô không chỉ mạnh về kinh tế, hiện đại về hạ tầng mà còn sâu sắc về bản sắc, xứng đáng là biểu tượng văn hiến của cả nước.

Minh Anh