Luật Thủ đô (sửa đổi): Hoàn thiện cơ chế tài chính và liên kết vùng để giải ‘bài toán’ môi trường

Không chỉ dừng ở việc hoàn thiện khung pháp lý, dự thảo luật còn hướng tới tạo lập nền tảng thể chế đủ mạnh để Thủ đô phát triển bền vững, chủ động hơn trong quản trị, đồng thời phát huy vai trò trung tâm lan tỏa của cả vùng.

Bảo vệ môi trường: Từ nhiệm vụ cấp bách đến đột phá chiến lược

Góp ý trực tiếp vào các quy định tại Điều 13 và Điều 30, đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn thành phố Hà Nội) nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện các chính sách bảo vệ môi trường trong dự thảo luật.

Theo đại biểu, nhiều nghị quyết của Quốc hội và Bộ Chính trị đã chỉ rõ những tồn tại lớn của Hà Nội, đặc biệt là tình trạng ô nhiễm không khí và ô nhiễm sông, hồ. Mục tiêu đặt ra đến năm 2030 là xử lý dứt điểm các "điểm nghẽn" này, đồng thời giải quyết căn bản tình trạng ùn tắc giao thông, hướng tới xây dựng Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại và hạnh phúc.

Trong bối cảnh đó, bảo vệ môi trường không còn là vấn đề mang tính kỹ thuật đơn thuần mà trở thành một trong những khâu đột phá chiến lược, quyết định chất lượng tăng trưởng và sự phát triển bền vững của Hà Nội trong dài hạn.

Từ thực tiễn quản lý, đại biểu Tạ Đình Thi đề xuất ba nhóm giải pháp lớn:

Thứ nhất, về phát triển giao thông xanh và giảm phát thải, đại biểu đánh giá dự thảo luật đã bám sát định hướng chuyển đổi sang giao thông công cộng khối lượng lớn, từng bước hạn chế phương tiện cá nhân. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi, cần bổ sung quy định yêu cầu hạ tầng thay thế như đường sắt đô thị, xe buýt nhanh phải được triển khai trước hoặc đồng thời với các biện pháp hạn chế phương tiện cá nhân. Đại biểu cũng kiến nghị phấn đấu hoàn thành khoảng 100km đường sắt đô thị vào năm 2030 theo mục tiêu đề ra.

Thứ hai, liên quan đến kinh tế tuần hoàn và di dời các cơ sở gây ô nhiễm, đại biểu cho rằng quy định hỗ trợ di dời là phù hợp, song điểm mấu chốt vẫn nằm ở nguồn lực tài chính. Vì vậy, cần thiết kế cơ chế tài chính đặc thù cho Hà Nội, cho phép giữ lại phần lớn nguồn thu từ phí bảo vệ môi trường như phí khí thải, nước thải. Đồng thời, đề xuất trích tối thiểu 20% phần tăng thu ngân sách từ đất để hình thành quỹ phát triển xanh, ưu tiên cho di dời và tái định cư.

Thứ ba, về cơ chế phối hợp liên vùng trong bảo vệ môi trường, đại biểu cho rằng cần bổ sung các quy định mang tính ràng buộc. Theo đó, các địa phương có nguồn phát thải cần đóng góp tài chính vào quỹ bảo vệ môi trường dựa trên mức độ gây ô nhiễm. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế giám sát độc lập, có thể giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với Hà Nội và các địa phương tổ chức giám sát định kỳ, báo cáo Quốc hội. Việc kết nối hệ thống quan trắc môi trường theo thời gian thực và công khai dữ liệu cho người dân cũng là yêu cầu cần thiết.

Liên kết vùng: Chuyển từ "thu hút" sang "lan tỏa"

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là cơ chế liên kết vùng, yếu tố quyết định để Hà Nội phát huy vai trò đầu tàu phát triển.

Đại biểu Leo Thị Lịch (Đoàn Bắc Ninh) đánh giá cao cách tiếp cận mới của dự thảo luật khi chuyển từ tư duy phát triển theo địa giới hành chính sang phát triển theo không gian kinh tế mở. Điều này khẳng định rõ vai trò trung tâm lan tỏa của Hà Nội trong toàn vùng.

Theo đại biểu, việc thiết lập các cơ chế phối hợp liên vùng về quy hoạch, hạ tầng, môi trường, dịch vụ, cùng với cơ chế chia sẻ nguồn lực và ưu tiên đầu tư cho các dự án liên kết là rất cần thiết. Tuy nhiên, để các chính sách này đi vào thực chất, cần làm rõ cơ chế phân chia lợi ích, trách nhiệm và phương thức xử lý vướng mắc giữa các địa phương.

Ở góc độ khác, đại biểu Nguyễn Hải Nam (Đoàn thành phố Huế) đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa Hà Nội với 5 tỉnh lân cận gồm Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hưng Yên và Ninh Bình. Theo đại biểu, việc xác định rõ vai trò điều phối, dẫn dắt của Hà Nội sẽ giúp nâng cao hiệu lực và hiệu quả thực thi các chính sách liên kết vùng.

Trong khi đó, đại biểu Tạ Văn Hạ (Đoàn thành phố Đà Nẵng) cảnh báo về những hệ lụy xã hội nếu liên kết vùng không được thiết kế hợp lý. Theo đại biểu, các yếu tố như an sinh, giá cả, lao động cần được xem xét kỹ lưỡng, bởi nếu không kiểm soát tốt, Hà Nội có thể trở thành "thỏi nam châm" quá mạnh, gây mất cân bằng phát triển.

Đại biểu phân tích, khi liên kết vùng được đẩy mạnh, giá bất động sản có thể tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến người thu nhập thấp và công nhân. Đồng thời, mức sống tại Hà Nội có xu hướng lan tỏa sang các khu vực lân cận, kéo theo giá hàng hóa, dịch vụ tăng lên. Ngoài ra, sự dịch chuyển lao động chất lượng cao về Hà Nội cũng có thể khiến các địa phương khác gặp khó khăn trong thu hút nhân lực.

Từ thực tế này, đại biểu Tạ Văn Hạ đề xuất cần chuyển đổi tư duy phát triển: từ việc xây dựng Hà Nội thành trung tâm thu hút sang trung tâm lan tỏa. Mọi chính sách, dự án và hoạt động liên kết cần lấy người dân vùng Thủ đô làm thước đo, bảo đảm lợi ích hài hòa giữa các địa phương.

Bàn về cấu trúc thể chế, đại biểu Nguyễn Hải Nam nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế đặc thù cho Hà Nội trong khuôn khổ pháp luật chung, tiến tới hình thành một không gian thể chế có mức độ khác biệt cao. Tuy nhiên, việc này phải đi kèm các tiêu chí chặt chẽ, có giới hạn rõ ràng để bảo đảm tính ổn định của hệ thống pháp luật.

Theo đại biểu, dự thảo luật đang đề xuất nhiều cơ chế vượt trội, tăng cường phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền thành phố. Điều này tạo ra một "không gian thể chế mới" rất mạnh, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu thiếu cơ chế kiểm soát tương xứng, nhất là trong các lĩnh vực nhạy cảm như quy hoạch, đất đai và đầu tư.

Đại biểu cũng lưu ý, khi trao thêm quyền cho Hà Nội cần gắn với cải cách tổ chức bộ máy, bảo đảm không phát sinh chồng chéo, không làm suy giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý.

Quy hoạch: Bảo đảm ổn định, tầm nhìn dài hạn

Ở nội dung quy hoạch, đại biểu Trần Việt Anh (Đoàn Hà Nội) bày tỏ sự đồng tình với các nguyên tắc được quy định trong dự thảo luật. Đại biểu cho rằng việc điều chỉnh quy hoạch tổng thể Thủ đô cần được kiểm soát chặt chẽ, chỉ thực hiện khi thật sự cần thiết nhằm phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng hoặc các yêu cầu đặc biệt về quốc phòng, an ninh.

Ngoài ra, việc điều chỉnh cũng chỉ nên tiến hành khi có biến động lớn về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội hoặc để cụ thể hóa các định hướng phát triển của Đảng bộ thành phố. Điều này nhằm bảo đảm tính ổn định và định hướng chiến lược lâu dài trong phát triển đô thị.

Đáng chú ý, dự thảo luật đã mạnh dạn phân quyền cho Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội phê duyệt quy hoạch tổng thể và các điều chỉnh quy hoạch. Đây là bước tiến quan trọng, thể hiện tinh thần phân cấp mạnh mẽ. Tuy nhiên, cơ chế kiểm soát vẫn được thiết kế chặt chẽ, yêu cầu tham vấn ý kiến chuyên môn và phải được HĐND thành phố thông qua.

Giải pháp giao thông: Tăng hiệu quả từ hạ tầng hiện có

Liên quan đến hạ tầng giao thông, đại biểu Nguyễn Văn Cảnh (Đoàn Gia Lai) đề xuất nhiều giải pháp nhằm cải thiện tình hình ùn tắc tại Hà Nội. Trong đó, việc phát triển bãi đỗ xe ngầm và bãi đỗ xe cao tầng được xem là hướng đi cần thiết để tăng diện tích dành cho giao thông và đáp ứng nhu cầu đỗ xe ngày càng lớn.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề xuất nghiên cứu cho phép đỗ xe một phần trên vỉa hè tại những khu vực chưa có bãi đỗ xe phù hợp, với điều kiện bảo đảm an toàn giao thông, không ảnh hưởng đến hạ tầng kỹ thuật và quyền lợi của người dân.

Theo đại biểu, đây là các giải pháp mang tính phi tài chính, giúp nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng giao thông hiện có, giảm áp lực đầu tư mới trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế.

Tạo nền tảng cho Thủ đô phát triển bền vững

Tổng thể, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) được đánh giá có cách tiếp cận toàn diện, bao quát nhiều lĩnh vực từ quy hoạch, phát triển không gian đô thị, khoa học công nghệ đến liên kết vùng. Các ý kiến góp ý của đại biểu Quốc hội đã làm rõ nhiều nội dung quan trọng, đặc biệt là yêu cầu hoàn thiện cơ chế tài chính, tăng cường liên kết vùng và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Nếu được hoàn thiện và triển khai hiệu quả, Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ trở thành công cụ pháp lý quan trọng giúp Hà Nội xử lý dứt điểm các "điểm nghẽn" về môi trường, phát huy vai trò trung tâm, tạo động lực phát triển mạnh mẽ cho cả nước, đồng thời hướng tới mục tiêu xây dựng Thủ đô hiện đại, văn minh và bền vững trong giai đoạn mới.

Thùy Chi