Luật Thủ đô (sửa đổi): Khai thác không gian đa tầng, định hình động lực tăng trưởng mới cho Hà Nội

Luật hóa quy hoạch tổng thể – bước tiến trong tư duy phát triển

Kế thừa tinh thần của Nghị quyết số 258/2025/QH15, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đang định hình một cách tiếp cận phát triển hoàn toàn mới cho Hà Nội, trong đó trọng tâm là tổ chức không gian theo cấu trúc đa tầng, đa trung tâm và khai thác hiệu quả các "không gian chưa được đánh thức". Đây được xem là bước chuyển quan trọng nhằm tạo lập nền tảng pháp lý vững chắc, mở rộng dư địa tăng trưởng và nâng cao chất lượng sống cho người dân Thủ đô trong tầm nhìn dài hạn.

Ông Trịnh Quang Dũng, Trưởng phòng Quản lý hoạt động quy hoạch, kiến trúc đô thị, Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội nhận định, một trong những điểm cốt lõi của dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) là việc kế thừa đầy đủ các cơ chế, chính sách đặc thù từ Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội. Đây là nghị quyết đã cho phép thí điểm nhiều cơ chế quan trọng nhằm thúc đẩy triển khai các dự án lớn, có tính chiến lược trên địa bàn Thủ đô.

Trong quá trình xây dựng nghị quyết này, các cơ quan soạn thảo đã xác định rõ nguyên tắc: những cơ chế mang tính thử nghiệm, nếu chứng minh được hiệu quả, sẽ được luật hóa khi sửa đổi Luật Thủ đô. Chính vì vậy, việc quy định chỉ lập một bản Quy hoạch tổng thể Thủ đô duy nhất không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà còn thể hiện sự đổi mới căn bản trong tư duy lập pháp, hướng tới tính thống nhất và dài hạn.

Cụ thể, dự thảo Luật quy định trên địa bàn thành phố chỉ tồn tại một Quy hoạch tổng thể Thủ đô, tích hợp và thay thế cho cả Quy hoạch Thủ đô và Quy hoạch chung trước đây. Điều này giúp khắc phục tình trạng chồng chéo, thiếu đồng bộ giữa các loại quy hoạch, vốn là một trong những điểm nghẽn kéo dài trong quản lý phát triển đô thị.

Để triển khai chủ trương này, Sở Quy hoạch - Kiến trúc đã tham mưu để HĐND thành phố ban hành Nghị quyết số 84/2025/NQ-HĐND, quy định chi tiết về nội dung, chi phí, trình tự, thủ tục lập và phê duyệt quy hoạch. Đây là cơ sở pháp lý trực tiếp để Hà Nội triển khai bản quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm đang được lấy ý kiến rộng rãi từ các bộ, ngành, chuyên gia và cộng đồng.

Việc luật hóa quy hoạch này không chỉ nâng cao địa vị pháp lý mà còn tạo ra nền tảng thống nhất để triển khai các chiến lược phát triển dài hạn, bảo đảm tính liên tục và ổn định trong điều hành.

Phát triển vùng và đô thị vệ tinh: lời giải cho bài toán nội đô

Một trong những thách thức lớn nhất của Hà Nội hiện nay là áp lực dân số và hạ tầng tại khu vực nội đô. Theo ông Trịnh Quang Dũng, việc giải quyết bài toán này không thể chỉ giới hạn trong ranh giới hành chính hiện hữu, mà cần đặt trong một không gian rộng hơn – đó là vùng Thủ đô và hệ thống đô thị vệ tinh.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, kết hợp với các cơ chế của Luật Thủ đô (sửa đổi), được kỳ vọng tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong tổ chức không gian và phân bố dân cư, thông qua ba trụ cột chiến lược.

Thứ nhất, điều tiết dân cư bằng cách hình thành các cực phát triển mới. Trong nhiều năm, việc giãn dân nội đô gặp khó khăn do khu vực trung tâm vẫn tập trung các cơ hội việc làm và hạ tầng xã hội. Với cấu trúc "đa cực - đa trung tâm", Hà Nội sẽ phát triển các khu vực ngoại vi thành những trung tâm kinh tế mới, được đầu tư đồng bộ về y tế, giáo dục và dịch vụ. Khi đó, các đô thị vệ tinh sẽ trở thành lực hút mới, thúc đẩy dòng dịch chuyển dân cư ra khỏi nội đô.

Thứ hai, tăng cường kết nối bằng hệ thống giao thông đa tầng, gắn với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Quy hoạch đã xác định rõ mạng lưới đường sắt đô thị, đường sắt liên vùng, các tuyến vành đai và hướng tâm nhằm rút ngắn thời gian di chuyển, tăng khả năng tiếp cận giữa các khu vực.

Đặc biệt, dự thảo Luật cho phép áp dụng các chỉ tiêu quy hoạch nén, khai thác không gian ngầm và tăng hệ số sử dụng đất tại các khu vực quanh nhà ga, qua đó tạo nguồn lực tài chính từ giá trị gia tăng đất đai để đầu tư hạ tầng.

Thứ ba, tạo dư địa để tái thiết nội đô. Khi áp lực dân số được giảm bớt và các cơ sở như bệnh viện, trường đại học, nhà máy được di dời ra khu vực ngoại vi, Hà Nội sẽ có quỹ đất để tái cấu trúc đô thị. Theo quy định của dự thảo Luật, quỹ đất sau di dời sẽ được ưu tiên phát triển không gian công cộng, công viên, bãi đỗ xe ngầm và cải tạo hệ sinh thái mặt nước như sông Tô Lịch, sông Kim Ngưu, góp phần nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Khai thác không gian đa tầng – động lực tăng trưởng mới

Một điểm đột phá đáng chú ý của dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) là cách tiếp cận phát triển đô thị theo không gian đa tầng, bao gồm cả không gian ngầm và không gian tầm thấp.

Thực tiễn cho thấy, nhiều vấn đề của Hà Nội như ùn tắc giao thông, ngập úng hay ô nhiễm môi trường có nguyên nhân từ việc khai thác không gian còn đơn chiều, chủ yếu trên mặt đất. Trong khi đó, không gian ngầm chưa được đầu tư tương xứng, còn không gian tầm thấp gần như chưa có cơ chế quản lý rõ ràng.

Dự thảo Luật đã dành riêng một điều để quy định về quản lý và sử dụng hai loại không gian này. Theo đó, không gian ngầm được quản lý theo chiều sâu, phân vùng chức năng cụ thể và phải tuân thủ quy hoạch. Thành phố được trao quyền xây dựng cơ chế khai thác, thu phí và ưu đãi đầu tư, qua đó biến không gian ngầm thành một nguồn lực phát triển mới.

Trong định hướng dài hạn, Hà Nội đặt mục tiêu tỉ lệ ngầm hóa khu vực nội đô đạt khoảng 40%. Không gian ngầm sẽ được phát triển đa chức năng, tích hợp giao thông, bãi đỗ xe, thương mại và hạ tầng kỹ thuật, đặc biệt tại các khu vực TOD. Đây được xem là giải pháp quan trọng để giải quyết bài toán đô thị nén và nâng cao chất lượng sống.

Bên cạnh đó, không gian tầm thấp được xác định là "biên giới phát triển mới". Ông Trần Quang Tuyên, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội cho biết, lần đầu tiên khái niệm "kinh tế tầm thấp" được đưa vào quy hoạch Thủ đô. Theo đó, vùng không gian từ 1.000m đến 3.000m sẽ được khai thác cho các hoạt động như taxi bay, vận chuyển y tế bằng drone và logistics thông minh.

Theo ông Trần Quang Tuyên, đây là bước đi mang tính chiến lược, góp phần hình thành hệ thống giao thông thông minh trong tương lai, đồng thời tạo động lực phát triển cho các ngành công nghệ cao.

Hướng tới mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu

So sánh với kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là Trung Quốc – quốc gia đang đi đầu trong phát triển kinh tế tầm thấp, có thể thấy Hà Nội đang lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt hơn. Thay vì triển khai từ cấp quốc gia, Hà Nội bắt đầu từ cấp đô thị, thông qua quy hoạch và cơ chế phân quyền mạnh mẽ.

Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ tạo hành lang pháp lý mà còn trao quyền chủ động cho thành phố trong việc thử nghiệm chính sách, huy động nguồn lực và tổ chức thực hiện. Đây là hướng đi phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam, đồng thời mở ra không gian sáng tạo trong quản lý đô thị.

Theo đánh giá của các chuyên gia, điểm đột phá của Luật Thủ đô (sửa đổi) nằm ở sự đồng bộ giữa ba trụ cột: Nghị quyết số 02-NQ/TƯ của Bộ Chính trị, Luật Thủ đô và Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Sự gắn kết này tạo ra một hệ thống hoàn chỉnh từ định hướng chiến lược, công cụ pháp lý đến không gian triển khai thực tế.

Việc khai thác không gian ngầm và không gian tầm thấp không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn phản ánh một tư duy phát triển mới – coi không gian là nguồn lực. Khi được quản lý và khai thác hiệu quả, các không gian này sẽ góp phần giải quyết đồng thời nhiều vấn đề đô thị, từ giao thông, môi trường đến phát triển kinh tế.

Trong bối cảnh Hà Nội đang hướng tới mục tiêu trở thành đô thị toàn cầu, việc tổ chức không gian theo cấu trúc đa tầng, đa trung tâm sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh mới, đồng thời nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Có thể thấy, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ là một văn bản pháp lý, mà còn là "chìa khóa" mở ra mô hình phát triển đô thị hiện đại, thông minh và bền vững. Nếu được triển khai hiệu quả, Hà Nội hoàn toàn có cơ sở để trở thành đô thị tiên phong trong khai thác không gian đa chiều, góp phần hiện thực hóa tầm nhìn phát triển trong 100 năm tới.

Thùy Chi